Bir yerleşim biriminin kır mı yoksa şehir mi olduğunu belirlemede aşağıdaki ölçütlerden hangisi tek başına en az güvenilir olanıdır?

Yalnızca nüfus miktarına bakılması

Nüfusun ekonomik faaliyet kollarına dağılımının incelenmesi

Tarım dışı istihdamın toplam istihdam içindeki payının değerlendirilmesi

İdari işlev ve hizmet kurumlarının çeşitliliğinin göz önüne alınması

Nüfusun büyük bölümünün sanayi ve hizmetlerde çalışıp çalışmadığının belirlenmesi

Türkiye'de nüfus dağılışını etkileyen etmenler düşünüldüğünde, aşağıdaki yerlerden hangisinin seyrek nüfuslu olmasının nedeni DİĞERLERİNDEN farklıdır?

Marmara kıyılarındaki bazı sanayi kentleri

Doğu Anadolu'nun yüksek platoları

Taşeli Platosu ve Teke Yarımadası (karstik, tarıma elverişsiz sahalar)

Menteşe Yöresi'nin engebeli ve ormanlık kesimleri

Tuz Gölü çevresinin kurak, çorak sahaları

Karadeniz'de fındık, Çukurova'da pamuk hasadı döneminde ve Antalya'da yaz turizmi sezonunda bölgelere gelen işçi hareketi bir göç türünü örneklendirir. Bu göçle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Mevsimlik (geçici) bir göçtür; iş bitince nüfus geri döner ve daimî nüfusu değiştirmez.

Kalıcı (daimî) bir göçtür; nüfusun sürekli dağılışını değiştirir.

Bir dış göç türüdür; ülke nüfusunu azaltır.

Beyin göçüne örnektir; nitelikli iş gücü kaybına yol açar.

Zorunlu (mübadele) göçtür; siyasi anlaşmalarla yapılır.

İki farklı yöre karşılaştırıldığında; birinci yörede sanayi tesisleri yoğun ve ulaşım gelişmiş, ikinci yörede ise arazi engebeli ve iklim serttir. Yalnızca bu bilgilere dayanılarak aşağıdaki çıkarımlardan hangisi yapılamaz?

İkinci yörenin doğal nüfus artış hızının kesinlikle daha yüksek olduğu söylenebilir.

Birinci yörede nüfus yoğunluğunun daha fazla olması beklenir.

Birinci yörede iş olanaklarının göç çekici etki yapması beklenir.

İkinci yörede yerleşme koşullarının daha zor olması beklenir.

İki yöre arasında beşerî ve doğal etkenler bakımından fark bulunduğu söylenebilir.

Aşağıdaki nedenlerden hangisi, kırsaldan kente göçte 'itici (göç veren yerdeki) faktör' değil, 'çekici (göç alan yerdeki) faktör' niteliğindedir?

Kentteki sanayi ve hizmet sektöründe iş olanaklarının fazlalığı

Tarımda makineleşme sonucu iş gücüne olan ihtiyacın azalması

Miras yoluyla toprakların bölünüp küçülmesi

Kırsalda eğitim ve sağlık hizmetlerinin yetersizliği

Kırsalda kan davası ve güvenlik sorunları

Türkiye'de nüfus dağılışını etkileyen etkenler beşerî ve fiziki olarak ayrılır. Buna göre, aşağıdaki nüfus yoğunlaşması örneklerinden hangisinde temel etken diğerlerinden farklı olarak beşerîdir?

Kocaeli-Gebze çevresinde nüfusun yoğunlaşması

Çukurova'da nüfusun yoğunlaşması

Kıyı Ege ovalarında nüfusun yoğunlaşması

Antalya kıyı ovasında nüfusun yoğunlaşması

Doğu Karadeniz kıyı şeridinde nüfusun yoğunlaşması

İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'nun kurak kesimlerinde köylerin toplu (küme) biçimde yerleşmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Su kaynaklarının kıt ve tarıma elverişli alanların sınırlı olması nedeniyle nüfusun su çevresinde kümelenmesi

Yağış ve su kaynaklarının bol, arazinin engebeli olması

Ormanların gür, bahçe tarımının yaygın olması

Sanayinin gelişmiş, iş olanaklarının fazla olması

Turizm faaliyetlerinin yoğunlaşması

Marmara'nın sanayileşmiş bir ilinde aritmetik nüfus yoğunluğu çok yüksek, buna karşılık tarımsal nüfus yoğunluğu düşüktür. Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Sanayi ve hizmet sektörünün gelişmesiyle nüfusun çoğunun tarım dışı işlerde çalışması

Nüfusun tamamına yakınının tarımla uğraşması

Tarım alanlarının olağanüstü geniş olması

Toplam nüfusun çok az olması

Yörede tarımsal üretimin hiç yapılmaması

Doğu Karadeniz kıyı ardında evlerin birbirinden uzak, yamaçlara serpiştirilmiş biçimde (dağınık) yer almasının başlıca nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Bol yağış-su ve engebeli arazi nedeniyle her ailenin kendi arazisi yakınında yerleşmesi

Su kaynaklarının çok kıt olması

Arazinin düz ovalardan oluşması

Sanayi bölgelerinin nüfusu bir noktada toplaması

İklimin kurak ve tarımın sınırlı olması

Bir ülkenin nüfus piramidinin tabanının geniş, tepesinin dar olması aşağıdakilerden hangisini göstermez?

Yaşlı nüfus oranının ve ortalama yaşam süresinin yüksek olduğunu

Doğum oranının yüksek olduğunu

Nüfus artış hızının yüksek olabileceğini

Genç ve dinamik bir nüfus yapısının bulunduğunu

Gelecekte iş gücü potansiyelinin artabileceğini

Türkiye Coğrafyası

Beşeri Coğrafya — Nüfus, Göç, Yerleşme ve Meskenler

Nüfusun dağılışını belirleyen doğal ve beşeri faktörleri, nüfus yoğunluğu türlerini, piramitleri, göçün neden-sonuçlarını ve yerleşme-mesken tiplerini KPSS mantığıyla öğren.

14 dk okuma · 8 bölüm

Nüfusun Dağılışını Etkileyen Faktörler

Yeryüzünde ve Türkiye'de nüfus düzensiz dağılır. Bu dağılışı doğal ve beşeri (insan kaynaklı) faktörler birlikte belirler.

Doğal faktörler:

İklim: Ilıman iklim bölgeleri sık nüfusludur; çok sıcak-kurak (çöller), çok soğuk (kutuplar) ve aşırı yağışlı-nemli (Ekvator ormanları) yerler seyrek nüfusludur. Türkiye'de kıyı ovaları (Çukurova, Ege ovaları, Doğu Karadeniz kıyısı) sık; İç Anadolu'nun karasal-kurak alanları ve Doğu Anadolu'nun yüksek-soğuk kesimleri seyrek nüfusludur.
Yer şekilleri (yükselti ve engebe): Ovalar ve alçak alanlar sık; yüksek, engebeli, eğimli dağlık alanlar seyrek nüfusludur. Doğu Anadolu'nun yükseltisi, nüfusun seyrek olmasının başlıca doğal nedenidir.
Su kaynakları: Akarsu boyları, göl kenarları ve yeraltı suyu bol alanlar nüfusu toplar. Kurak bölgelerde yerleşme su kaynağının çevresinde kümelenir.
Toprak: Verimli alüvyal ovalar (tarıma elverişli) sık nüfusludur.

Beşeri faktörler:

Sanayi: İstanbul, İzmit-Kocaeli, Bursa, Adana gibi sanayi bölgeleri iş imkânıyla nüfus çeker.
Ulaşım: Yol kavşakları, liman ve kıyı kentleri (İstanbul, İzmir, Samsun) gelişir.
Turizm: Antalya, Muğla gibi turizm merkezleri özellikle yaz nüfusunu artırır.
Tarım ve ticaret: Verimli tarım ovaları ve ticaret merkezleri nüfus yoğunlaştırır.

Ayırt et: Bir yerin nüfusunun az olmasının nedeni "yükselti/engebe/aşırı soğuk" ise DOĞAL; "sanayinin gelişmemesi/ulaşımın zayıflığı" ise BEŞERİ faktördür. KPSS bu ayrımı sık sorar.

Nüfus Yoğunluğu: Aritmetik, Tarımsal, Fizyolojik

Yoğunluk, nüfusu bir alana oranlayan ölçüdür. Üç türü karıştırılır:

Yoğunluk türü	Formül	Ne anlatır
Aritmetik yoğunluk	Toplam nüfus ÷ Toplam yüzölçümü	1 km²'ye düşen ortalama kişi; kaba ölçü
Tarımsal yoğunluk	Tarımla uğraşan (kırsal) nüfus ÷ Tarım alanı	Tarım toprağı üzerindeki baskı
Fizyolojik yoğunluk	Toplam nüfus ÷ Tarım alanı (ekili-dikili alan)	Beslenebilirlik / tarım alanının taşıdığı yük

Yorum ipucu: Aritmetik yoğunluğu düşük ama tarımsal yoğunluğu yüksek bir yer, tarım alanı az ve nüfusun büyük kısmı tarımla geçinen (sanayileşmemiş) bir yerdir (ör. Doğu Anadolu'nun bazı kesimleri). Aritmetik yoğunluğu yüksek ama tarımsal yoğunluğu düşük yer ise sanayileşmiş-kentleşmiş (nüfusun azı tarımla uğraşan) yerdir (ör. Marmara).

Nüfus Piramitleri ve Nüfus Yapısı

Piramidin şekli nüfusun özelliğini verir:

Geniş tabanlı (üçgen) piramit: Yüksek doğum oranı, genç nüfus fazlalığı, hızlı artış → az gelişmiş / gelişmekte olan ülke. (Türkiye'nin geçmiş yapısı buna yakındı.)
Dar tabanlı / çan-kovan biçimli piramit: Düşük doğum, yaşlı nüfus artışı, yavaş/durgun artış → gelişmiş ülke (ör. Almanya, Japonya).
Tabanda ani daralma: Doğum kontrolü, salgın, savaş veya göç gibi bir olayın izidir.

Genç nüfus fazlalığı sonuçları: Bağımlı nüfus artar, eğitim-sağlık yatırımı ihtiyacı büyür; ileride iş gücü potansiyeli yüksektir. Yaşlı nüfus fazlalığı: İş gücü azalır, sağlık-emeklilik yükü artar.

Nüfus Artış Hızı ve Sonuçları

Nüfus artış hızının yüksek olmasının sonuçları:

Kişi başına düşen milli gelir azalır; işsizlik ve konut sorunu artar.
Tüketim artar, tasarruf ve yatırım güçleşir; çevre sorunları büyür.
İç ve dış göç artar, çarpık kentleşme (gecekondulaşma) görülür.

Nüfus artışının olumlu yönü: iş gücü, üretim ve tüketim (iç pazar) artışı, vergi geliri. KPSS'de "nüfus artışı her zaman olumsuzdur" yargısı yanlış olarak sorulur.

Göç: İç Göç ve Dış Göç

İç göç (ülke içi yer değiştirme) nedenleri: kırsalda iş imkânı azlığı, tarımda makineleşme (iş gücü fazlası), toprak yetersizliği/miras bölünmesi, eğitim-sağlık hizmeti arayışı, kan davası, doğal afet. Şehirde ise sanayi ve iş olanağı çeker.

İtici faktör: göç veren (kaynak) yerde iten sebep (işsizlik, olumsuz koşullar).
Çekici faktör: göç alan (hedef) yerdeki cazibe (iş, eğitim).

İç göçün sonuçları:

Göç VEREN (kırsal) yerde: nüfus azalır, yaşlanır; yatırımlar azalır, kadın nüfus oranı ve yaşlı oranı görece artar; bazı köyler boşalır.
Göç ALAN (kent) yerde: çarpık kentleşme, gecekondulaşma, işsizlik, altyapı yetersizliği, çevre kirliliği; cinsiyet dengesinde erkek lehine sapma (özellikle mevsimlik/işçi göçünde).

Mevsimlik göç: Tarım (fındık, pamuk toplama), turizm ve inşaat için geçici; kalıcı değildir.

Dış göç (ülkeler arası): Türkiye'den Avrupa'ya işçi göçü (1960'lar-Almanya), beyin göçü (nitelikli iş gücü kaybı) örnektir. Beyin göçü göç veren ülke için ağır bir kayıptır.

Şehirleşme ve Yerleşme Tipleri

Şehirleşme, kırsal nüfusun kentlerde toplanması ve kentsel fonksiyonların artmasıdır. Sağlıklı şehirleşme sanayi-hizmet gelişimiyle birlikte olur; sadece nüfus yığılması (çarpık kentleşme) sağlıksızdır.

Kır yerleşme dokusu:

Toplu (küme) yerleşme: Evler bir arada; genellikle su kaynağının kıt olduğu, kurak ve tarım alanının sınırlı olduğu yerlerde (İç Anadolu, Güneydoğu). Su/tarım toprağı kısıtlı olduğu için nüfus bir noktada kümelenir.
Dağınık yerleşme: Evler birbirinden uzak, dağınık; su ve yağışın bol, arazinin engebeli olduğu yerlerde (Doğu Karadeniz). Her ev kendi arazisi (bahçe/mera) yakınında kurulur.

Meskenler ve Malzeme–Doğal Ortam İlişkisi

Kırsal mesken malzemesi, yörenin doğal ortamına (iklim + arazi + bitki örtüsü) göre değişir:

Malzeme	Yöre	Neden
Ahşap (ağaç)	Doğu Karadeniz, Batı Karadeniz	Ormanların bol olması
Kerpiç (çamurdan)	İç Anadolu, Güneydoğu	Kurak iklim + ağaç/taş azlığı; kerpiç yalıtımı iyidir (yazın serin, kışın sıcak)
Taş	Dağlık, taşlık alanlar (Doğu Anadolu, İç Batı Anadolu)	Taşın bol bulunması

Çatı biçimi iklimi yansıtır: Yağışlı Karadeniz'de dik/eğimli çatı (kar-yağmur aksın); kurak İç/Güneydoğu Anadolu'da düz toprak dam. KPSS'de "mesken malzemesi doğrudan sıcaklıkla belirlenir" yanılgısı yanlış; malzeme çoğunlukla çevredeki hammadde bolluğuyla, çatı biçimi ise yağışla ilişkilidir.

Sık Karıştırılan Noktalar (Özet)

Doğal vs beşeri faktör: yükselti/iklim/su/toprak → doğal; sanayi/ulaşım/turizm/tarım politikası → beşeri.
Tarımsal ≠ fizyolojik yoğunluk: tarımsal = kırsal(çiftçi) nüfus / tarım alanı; fizyolojik = TOPLAM nüfus / tarım alanı.
Göç sonucu nerede görülür? İşsizlik/gecekondu → göç ALAN kentte; nüfusun yaşlanması/azalması → göç VEREN kırsalda.
Toplu yerleşme kurak yerde, dağınık yerleşme sulak-engebeli yerde görülür (ters kurulur, dikkat).
Kerpiç = kurak İç Anadolu, ahşap = ormanlık Karadeniz.

Bu konudan 10 soru

Okuduğunu hemen sına — her sorunun çözümü altında.

10 sorudan 0 tanesi cevaplandıSkor: 0/10

1.
Bir yerleşim biriminin kır mı yoksa şehir mi olduğunu belirlemede aşağıdaki ölçütlerden hangisi tek başına en az güvenilir olanıdır?
YanlışDoğru cevap: B — Yalnızca nüfus miktarına bakılması
Nüfus miktarı ülkeden ülkeye değişen görece bir ölçüttür; kalabalık ama geçimi tümüyle tarıma dayanan yerleşmeler de vardır. Bu nedenle yalnızca nüfusa bakmak en az güvenilir ölçüttür (B). A, C, D ve E ise ekonomik yapı ve işlev temelli olduğundan kır-şehir ayrımında daha güvenilirdir; şehirleri asıl belirleyen, geçimin tarım dışı faaliyetlere dayanmasıdır.
Şehri kırdan ayıran tek ölçüt nüfus sanılır; asıl belirleyici, geçim kaynağının tarım dışı (sanayi-hizmet) olmasıdır.
2.
Türkiye'de nüfus dağılışını etkileyen etmenler düşünüldüğünde, aşağıdaki yerlerden hangisinin seyrek nüfuslu olmasının nedeni DİĞERLERİNDEN farklıdır?
YanlışDoğru cevap: E — Marmara kıyılarındaki bazı sanayi kentleri
A, B, C ve D'de seyrek nüfusun nedeni doğal (fiziki) etmenlerdir: yükselti/sert iklim, karstik-verimsiz arazi, engebe, kuraklık. E'de belirtilen Marmara sanayi kentleri ise seyrek DEĞİL yoğun nüfusludur ve nedeni beşerî (sanayi-istihdam) etmendir; bu yönüyle diğerlerinden ayrılır ve doğal seyreklik ölçütüne uymaz.
Öğrenci tüm seçeneklerde ortak bir 'seyrek nüfus' arar; oysa Marmara sanayi kentleri yoğun nüfuslu olup beşerî etmene dayanır, ölçüt dışıdır.
3.
Karadeniz'de fındık, Çukurova'da pamuk hasadı döneminde ve Antalya'da yaz turizmi sezonunda bölgelere gelen işçi hareketi bir göç türünü örneklendirir. Bu göçle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
YanlışDoğru cevap: B — Mevsimlik (geçici) bir göçtür; iş bitince nüfus geri döner ve daimî nüfusu değiştirmez.
Fındık, pamuk hasadı ve turizm sezonundaki işçi hareketi tarım/hizmet işi bitince geri dönülen MEVSİMLİK (geçici) iç göçtür. Kalıcı olmadığı için yörenin daimî nüfus dağılışını değiştirmez. Doğru cevap B'dir.
Mevsimlik göç kalıcı göç sanılır; oysa iş bittiğinde geri dönüş olduğu için daimî nüfusa etkisi yoktur.
4.
İki farklı yöre karşılaştırıldığında; birinci yörede sanayi tesisleri yoğun ve ulaşım gelişmiş, ikinci yörede ise arazi engebeli ve iklim serttir. Yalnızca bu bilgilere dayanılarak aşağıdaki çıkarımlardan hangisi yapılamaz?
YanlışDoğru cevap: B — İkinci yörenin doğal nüfus artış hızının kesinlikle daha yüksek olduğu söylenebilir.
Verilen bilgiler nüfus yoğunluğunu etkileyen çekici/itici etkenlere ilişkindir; doğal nüfus artış hızı (doğum-ölüm dengesi) hakkında bilgi içermez. Bu nedenle ikinci yörenin doğal artış hızının 'kesinlikle daha yüksek' olduğu çıkarımı yapılamaz. Diğer çıkarımlar verilen etkenlerden doğrudan desteklenir.
Yerleşme/yoğunluk etkenleri ile doğal nüfus artış hızı farklı kavramlardır; birinden diğeri kesin olarak çıkarılamaz.
5.
Aşağıdaki nedenlerden hangisi, kırsaldan kente göçte 'itici (göç veren yerdeki) faktör' değil, 'çekici (göç alan yerdeki) faktör' niteliğindedir?
YanlışDoğru cevap: C — Kentteki sanayi ve hizmet sektöründe iş olanaklarının fazlalığı
İtici faktörler göç veren kırsaldaki olumsuzluklardır: makineleşmeyle iş gücü fazlası, toprak bölünmesi, hizmet yetersizliği, kan davası. Çekici faktör ise hedef kentteki cazibedir; kentteki iş olanaklarının fazlalığı bir ÇEKİCİ faktördür. Doğru cevap C'dir.
İtici ve çekici faktör karıştırılır; itici=kaynak yerdeki iten sebep, çekici=hedef yerdeki çeken cazibe.
6.
Türkiye'de nüfus dağılışını etkileyen etkenler beşerî ve fiziki olarak ayrılır. Buna göre, aşağıdaki nüfus yoğunlaşması örneklerinden hangisinde temel etken diğerlerinden farklı olarak beşerîdir?
YanlışDoğru cevap: C — Kocaeli-Gebze çevresinde nüfusun yoğunlaşması
A (Çukurova), B (Ege ovaları), D (Antalya) ve E (Doğu Karadeniz kıyısı) örneklerinde nüfusun yoğunlaşmasının temel nedeni iklim, verimli tarım toprakları ve elverişli yeryüzü şekilleri gibi fiziki etkenlerdir. Kocaeli-Gebze çevresindeki yoğunlaşmanın temel nedeni ise sanayileşme, ulaşım ağı ve ekonomik yatırımlar gibi beşerî etkenlerdir. Bu nedenle diğerlerinden farklı olarak C'de temel etken beşerîdir.
Kıyıda olmak tek başına fiziki etken demek değildir; sanayi kaynaklı yoğunlaşmalarda (Kocaeli) belirleyici etken beşerîdir.
7.
İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'nun kurak kesimlerinde köylerin toplu (küme) biçimde yerleşmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
YanlışDoğru cevap: D — Su kaynaklarının kıt ve tarıma elverişli alanların sınırlı olması nedeniyle nüfusun su çevresinde kümelenmesi
Toplu (küme) yerleşme, su kaynağının KIT ve tarım alanının sınırlı olduğu kurak yörelerde görülür; nüfus, suyun bulunduğu nokta çevresinde bir arada toplanır. Bol yağışlı-engebeli yerler ise (Doğu Karadeniz) dağınık yerleşmeye yol açar. Doğru cevap D'dir.
Toplu yerleşmenin bol su/yağışla oluştuğu sanılır; oysa toplu yerleşme kurak-susuz yörelerin, dağınık yerleşme ise sulak-engebeli yörelerin özelliğidir.
8.
Marmara'nın sanayileşmiş bir ilinde aritmetik nüfus yoğunluğu çok yüksek, buna karşılık tarımsal nüfus yoğunluğu düşüktür. Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
YanlışDoğru cevap: D — Sanayi ve hizmet sektörünün gelişmesiyle nüfusun çoğunun tarım dışı işlerde çalışması
Aritmetik yoğunluğun yüksekliği km²'ye çok kişi düştüğünü gösterir; tarımsal yoğunluğun düşüklüğü ise tarım alanı başına düşen ÇİFTÇİ nüfusun az olduğunu, yani nüfusun çoğunun tarım dışı (sanayi-hizmet) sektörde çalıştığını gösterir. Bu, sanayileşmiş-kentleşmiş yörenin tipik özelliğidir; doğru cevap D'dir.
Tarımsal yoğunluğun düşüklüğü 'tarım alanı çok geniş' sanılır; oysa asıl neden çiftçi nüfusun azlığı, yani nüfusun tarım dışı sektöre kaymasıdır.
9.
Doğu Karadeniz kıyı ardında evlerin birbirinden uzak, yamaçlara serpiştirilmiş biçimde (dağınık) yer almasının başlıca nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
YanlışDoğru cevap: E — Bol yağış-su ve engebeli arazi nedeniyle her ailenin kendi arazisi yakınında yerleşmesi
Doğu Karadeniz'de yağış ve su her yerde bol, arazi engebelidir; su kısıtı olmadığı için nüfus bir noktada toplanmaz, her aile kendi bahçe/mera arazisinin yanına yerleşir. Bu da dağınık yerleşme dokusunu doğurur. Doğru cevap E'dir.
Dağınık yerleşme su kıtlığıyla ilişkilendirilir; oysa dağınık yerleşme su-yağışın BOL, arazinin engebeli olduğu yerlerin özelliğidir.
10.
Bir ülkenin nüfus piramidinin tabanının geniş, tepesinin dar olması aşağıdakilerden hangisini göstermez?
YanlışDoğru cevap: B — Yaşlı nüfus oranının ve ortalama yaşam süresinin yüksek olduğunu
Tabanı geniş piramit, çok sayıda çocuk/genç nüfusu yani yüksek doğum oranını (A), genç-dinamik yapıyı (D), yüksek nüfus artış hızını (C) ve gelecekteki iş gücü potansiyelini (E) gösterir. Tepenin dar olması ise yaşlı nüfusun az, ortalama yaşam süresinin görece düşük olduğunu ima eder. Bu nedenle "yaşlı nüfus oranı ve yaşam süresi yüksek" yargısı (B) bu piramitten çıkarılamaz.
Geniş tabanlı piramit genç nüfusu gösterir; dar tepe yaşlı nüfusun azlığı demektir, çokluğu değil.