Türkiye'de sıcaklık dağılışını etkileyen faktörlerle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi YANLIŞTIR?

Yükseklere çıkıldıkça, atmosfer daha ince olduğu için sıcaklık her 200 metrede ortalama 1 °C artar

Aynı enlemde bulunmalarına rağmen Erzurum'un İzmir'den soğuk olmasının başlıca nedeni yükselti farkıdır

Kuzey Yarım Küre'de güneye bakan yamaçlar, ışınları daha dik aldığı için kuzeye bakan yamaçlardan daha sıcaktır

Denizden uzaklaştıkça yıllık sıcaklık farkı (amplitüd) genel olarak artar

Güneyden kuzeye gidildikçe Güneş ışınlarının geliş açısı küçüldüğü için sıcaklık genel olarak azalır

Aynı enlemde yer almalarına rağmen Türkiye’nin iç kesimlerinde kışların, kıyı kesimlere göre çok daha soğuk ve sert geçmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

İç kesimlerin denizden uzak ve yüksek olması (karasallık)

İç kesimlerde yağış miktarının kıyılara göre fazla olması

Kıyı kesimlerin enlem olarak çok daha güneyde bulunması

İç kesimlerde bitki örtüsünün gür ormanlardan oluşması

Kıyı kesimlerde rüzgârların hiç esmemesi

Bir bölgede yaz aylarının sıcak ve kurak geçtiği, kışların ılık ve yağışlı olduğu, doğal bitki örtüsünün kızılçam ile bodur çalılardan (maki) oluştuğu belirtiliyor. Bu özellikler Türkiye'de en çok aşağıdaki bölgelerden hangisinde görülür?

Doğu Anadolu'nun yüksek kesimleri

Güneydoğu Anadolu'nun step alanları

Karadeniz Bölgesi'nde dağların kıyıya paralel uzanması aşağıdakilerden hangisine YOL AÇMAZ?

Deniz etkisinin vadiler boyunca iç kesimlere kadar taşınmasına

Deniz etkisinin iç kesimlere sokulmasının engellenmesine

Kıyı ile iç kesim arasında belirgin iklim farkı oluşmasına

Dağların denize bakan yamaçlarında bol yağış düşmesine

Kıyı kesiminde her mevsim yağış görülmesine

Bir yörede yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlı geçmekte; doğal bitki örtüsü de kurağa dayanıklı, bodur, sürekli yeşil çalılardan oluşmaktadır. Bu bilgilere göre söz konusu yöre için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

Kış aylarında sıcaklık uzun süre sıfırın altında kalır ve toprak donar.

Yörede Akdeniz iklimi görülmektedir.

Doğal bitki örtüsü makidir.

Yağışın büyük bölümü kış mevsiminde düşer.

Yaz kuraklığı, tarımda sulama ihtiyacını artırır.

Aynı enlem üzerinde yer alan ve deniz seviyesinde bulunan iki merkezden biri kıyıda, diğeri karanın iç kesiminde yer almaktadır. Buna göre kıyıdaki merkezle ilgili aşağıdakilerden hangisi beklenmez?

Yıllık sıcaklık ortalamasının iç kesime göre çok daha düşük olması

Yıllık sıcaklık farkının (amplitüdün) daha az olması

Kışın daha ılıman geçmesi

Günlük sıcaklık farkının daha az olması

Nem oranının daha yüksek olması

Türkiye’de dağların kıyıya paralel uzandığı alanlarda aşağıdakilerden hangisinin görülmesi beklenir?

Kıyı ile iç kesimler arasındaki iklim farkının artması

Deniz etkisinin iç kesimlere kolay ulaşması

Kıyı kesimlerde yağışın tamamen ortadan kalkması

İç kesimlerde yıllık sıcaklık farkının azalması

Doğal bitki örtüsü bir yerin iklimini yansıtan bir göstergedir. Buna göre, geniş alanlarda 'bozkır (step)' görülen bir bölge için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Yaz kuraklığının belirgin, yağışın az ve düzensiz olduğu, karasal etkinin güçlü olduğu bir bölgedir

Her mevsim düzenli ve bol yağış alan, yıllık sıcaklık farkı en az olan bir bölgedir

Kışları ılık, yaz kurak geçen ve makilerle kaplı bir kıyı bölgesidir

Yıl boyu nemli ve sisli, gür iğne yapraklı ormanlarla kaplı bir bölgedir

Yükseltisi çok az, buharlaşmanın düşük olduğu bataklık bir ovadır

İç Anadolu'da geniş alan kaplayan bozkırların bir bölümünün, iklimin doğal sonucu değil de insan etkisiyle (ormanların tahribiyle) oluştuğu kabul edilir. Bu 'antropojen bozkır' görüşünü destekleyen en güçlü kanıt aşağıdakilerden hangisidir?

İç Anadolu'da dağların nemli yamaçlarında ve eski yerleşimlerin çevresinde orman kalıntılarının (relikt ağaç topluluklarının) bulunması

Bozkırların ilkbaharda yeşerip yazın sararması

İç bölgelerin yıllık yağış miktarının düşük olması

Bozkır bitkilerinin kuraklığa dayanıklı, kısa boylu otlar olması

Bölgede tahıl tarımının yaygın olarak yapılması

Türkiye Coğrafyası

İklim ve Bitki Örtüsü — Türkiye'nin İklim Tipleri, Yağış Rejimleri ve Doğal Bitki Örtüsü

Türkiye'nin Akdeniz, Karadeniz, Karasal ve geçiş iklimlerini; sıcaklık-yağış rejimini belirleyen faktörleri (enlem, yükselti, karasallık, bakı, deniz etkisi) ve bunlara bağlı doğal bitki örtüsünü (maki, orman, bozkır) neden-sonuç ilişkisiyle öğren.

14 dk okuma · 5 bölüm

Sıcaklık Dağılışını Etkileyen Faktörler

Türkiye'de sıcaklığın yerden yere ve mevsimden mevsime değişmesini belirleyen başlıca etkenler şunlardır:

Enlem (Matematik konum): Türkiye 36°–42° kuzey paralelleri arasındadır. Güneyden kuzeye gidildikçe Güneş ışınlarının geliş açısı küçülür, bu yüzden güneyde sıcaklık daha yüksektir. Yıllık ortalama sıcaklık güneyde (Akdeniz kıyısı) 18–20 °C iken kuzeydoğuda 4–6 °C'ye düşer.
Yükselti (Yükseklik): Troposferde her 200 m'de sıcaklık ortalama 1 °C düşer (yaklaşık 100 m'de 0,5 °C). Bu yüzden aynı enlemde olsa bile Erzurum, İzmir'den çok daha soğuktur. Yükselti, Türkiye'de sıcaklık dağılışını enlemden bile daha güçlü etkileyen faktördür.
Karasallık – Denizellik: Kara, denize göre çabuk ısınıp çabuk soğur. Denizden uzak iç kesimler (karasal) yazın çok sıcak, kışın çok soğuktur; yıllık sıcaklık farkı (amplitüd) büyüktür. Kıyılar (denizel) ise ılıman ve dengelidir; amplitüd küçüktür.
Bakı: Bir yamacın Güneş'e ve nemli rüzgârlara göre yönüdür. Kuzey Yarım Küre'de güneye bakan (güney) yamaçlar daha çok ısınır çünkü ışınları daha dik alır. Türkiye'de kuzey yamaçlar gölgede kalıp serin ve nemli, güney yamaçlar sıcak ve kurudur. Bu yüzden tarım ve yerleşme güney yamaçlarda daha yukarılara çıkar.
Okyanus akıntıları ve nem: Nemli hava, kara yüzeyinin aşırı ısınmasını ve soğumasını yumuşatır; nemli kıyılarda gece-gündüz ve yaz-kış farkları azalır.

İndirgenmiş (redüksiyonlu) sıcaklık: Farklı yükseltilerdeki yerlerin sıcaklığını adil karşılaştırmak için yükselti etkisi hesaptan çıkarılır; her yer sanki deniz seviyesindeymiş gibi düşünülür. Yükseldikçe sıcaklık düştüğü için, indirgeme yapılınca yüksek bir yerin sıcaklığına her 200 m için 1 °C eklenir; yani indirgenmiş değer gerçek değerden daha yüksektir. İndirgenmiş haritalar, saf enlem etkisini görmemizi sağlar.

Türkiye'nin Yağış Rejimini Etkileyen Yağış Tipleri

Yağış, havanın yükselerek soğuması ve içindeki nemin yoğuşmasıyla oluşur. Havayı yükselten mekanizmaya göre üç tip vardır:

Yağış Tipi	Oluşum Mekanizması	Türkiye'de Nerede/Ne Zaman
Yamaç (orografik) yağış	Nemli hava bir dağ yamacına çarparak yükselir, soğur ve yağar	Karadeniz kıyısındaki dağların denize bakan (kuzey) yamaçları; en yağışlı yerlerimiz (Rize)
Konveksiyon (yükselim) yağışı	Aşırı ısınan yüzeyden yükselen sıcak-nemli hava	İç Anadolu'da ilkbahar (Nisan-Mayıs) "kırkikindi/sağanak" yağışları
Cephe (frontal) yağış	Sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaşıp sıcak havanın yükselmesi	Kışın gezici alçak basınçlarla (siklon) tüm Türkiye, özellikle kıyılar

Not: Rize'nin çok yağışlı olması hem yamaç yağışı (dağların denize dönük yamacı) hem denizden gelen sürekli nem sayesindedir.

Türkiye'nin Üç Ana İklim Tipi

Özellik	Akdeniz İklimi	Karadeniz İklimi	Karasal İklim
Görüldüğü yer	Akdeniz ve Ege kıyıları, Marmara'nın G'i	Karadeniz kıyı kuşağı	İç Anadolu, Doğu Anadolu, İç Batı Anadolu
Yaz	Sıcak ve kurak	Serin, yağışlı	Sıcak, kurak
Kış	Ilık ve yağışlı	Ilıman, yağışlı	Çok soğuk, kar yağışlı
Yağış rejimi	En çok kışın, yaz kurak	Her mevsim düzenli	En çok ilkbaharda, yaz kurak
Yıllık sıcaklık farkı	Az–orta	En az	En fazla
Doğal bitki örtüsü	Maki (ve kızılçam ormanı)	Gür orman (nemli orman)	Bozkır (step)

Geçiş iklimleri: Marmara Bölgesi Akdeniz–Karadeniz–karasal özelliklerin karıştığı bir geçiş iklimi gösterir; kışları Akdeniz'e göre soğuk, yazları Karadeniz'e göre kurakçadır. Güneydoğu Anadolu'da ise Akdeniz ile karasalın karışımı, yazları çok sıcak-kurak bir tip görülür.

İklim ve Bitki Örtüsü İlişkisi

Doğal bitki örtüsü, o yerin iklimini yansıtan aynadır; iklim değişince örtü de değişir.

Maki: Akdeniz ikliminin bitki örtüsüdür. Yaz kuraklığına dayanıklı, bodur, kısa boylu, sürekli yeşil, sert-cilalı yapraklı çalılardır (mersin, zakkum, defne, kocayemiş, keçiboğan). Kuraklığa uyum sağladığı için kalın kabuk ve az su kaybeden yapraklara sahiptir. Akdeniz'de yaklaşık 800–1000 m'ye kadar makilik, üstünde kızılçam ve daha yukarıda karaçam/köknar-sedir ormanları gelir.
Garig / Frigana: Makinin tahrip edilip cılızlaştığı, daha bodur çalı toplulukları (kekik, funda gibi).
Orman: Yeterli yağış ve nem isteyen ağaç topluluğudur. Türkiye'nin en gür ve geniş ormanları Karadeniz'de, denize bakan nemli yamaçlardadır (kayın, gürgen, kestane, ladin, göknar). Karadeniz'de yükseldikçe geniş yapraklıdan iğne yapraklı ormana, en üstte dağ çayırlarına (Alpin çayır/yayla otları) geçilir.
Bozkır (Step): İç bölgelerin (İç Anadolu, Doğu Anadolu, GD Anadolu) yaz kuraklığına uyumlu, ilkbaharda yeşerip yazın sararan kısa ömürlü ot topluluğudur. Kuraklık ve yağış azlığının göstergesidir. Bir kısmı ormanın tahribiyle oluşmuş "antropojen (insan kaynaklı) bozkır"dır.
Gürgen gibi nemcil ağaçlar Karadeniz'de yaygındır; kuru iç bölgelerde orman ancak dağların nemli yamaçlarında adacıklar hâlinde bulunur.

KPSS'de Sık Karıştırılan Noktalar ve İpuçları

Yükselti mi enlem mi? İki yer aynı enlemde ama sıcaklıkları çok farklıysa ve biri yüksekse, fark yükseltiden kaynaklanır (ör. İzmir–Erzurum aynı enlem, farkın nedeni yükselti + karasallık).
Bakının yönü: Sınavda "kuzey yamaç mı güney yamaç mı sıcak?" sorulur. KYK'de güney yamaç sıcak; kar güney yamaçta erken erir, tarım ve yerleşme güney yamaçta daha yükseğe çıkar.
İndirgenmiş sıcaklık artırır: Yükselti etkisi kaldırılınca değer büyür. "İndirgeme sıcaklığı düşürür" demek klasik hatadır.
Yağış rejimi ipucu: Yazın kurak + kışın maksimum = Akdeniz; her mevsim yağışlı = Karadeniz; ilkbahar maksimumu + yaz kurak = Karasal.
Bitki örtüsü = iklim aynası: Maki gördüysen Akdeniz'i, gür ormanı Karadeniz'i, bozkırı iç bölgelerin karasal-kurak iklimini düşün.
Amplitüd (yıllık sıcaklık farkı): En küçük Karadeniz kıyısında (denizellik), en büyük iç/doğu bölgelerde (karasallık) görülür.

Bu konudan 10 soru

Okuduğunu hemen sına — her sorunun çözümü altında.

10 sorudan 0 tanesi cevaplandıSkor: 0/10

1.
Türkiye'de sıcaklık dağılışını etkileyen faktörlerle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi YANLIŞTIR?
YanlışDoğru cevap: D — Yükseklere çıkıldıkça, atmosfer daha ince olduğu için sıcaklık her 200 metrede ortalama 1 °C artar
Troposferde yükseldikçe sıcaklık DÜŞER (her 200 m'de ortalama 1 °C azalır), artmaz. Diğer seçenekler doğrudur: yükselti ve karasallık Erzurum'u soğutur, KYK'de güney yamaç daha sıcaktır, denizden uzaklaşınca amplitüd artar, kuzeye gidince ışın açısı küçülüp sıcaklık azalır.
Yükseldikçe Güneş'e yaklaşıldığı için ısınıldığı sanılır; oysa hava yükseldikçe seyrelir ve sıcaklık düşer.
2.
Aynı enlemde yer almalarına rağmen Türkiye’nin iç kesimlerinde kışların, kıyı kesimlere göre çok daha soğuk ve sert geçmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
YanlışDoğru cevap: C — İç kesimlerin denizden uzak ve yüksek olması (karasallık)
Denizler ısıyı yavaş kaybettiğinden kıyıları ılımanlaştırır; iç kesimler ise denizden uzak ve yüksek olduğundan (karasallık) gündüz-gece ve yaz-kış sıcaklık farkı büyür, kışlar sertleşir. Bu nedenle C doğrudur. A tersini söyler (iç kesimler daha az yağış alır), B soruda ‘aynı enlem’ verildiğinden geçersizdir, D iç Anadolu’da gür orman yoktur, E gerçek dışıdır.
Sıcaklık farkı enleme bağlanır; oysa soruda enlem sabittir ve belirleyici olan denizellik/karasallık ve yükseltidir.
3.
Bir bölgede yaz aylarının sıcak ve kurak geçtiği, kışların ılık ve yağışlı olduğu, doğal bitki örtüsünün kızılçam ile bodur çalılardan (maki) oluştuğu belirtiliyor. Bu özellikler Türkiye'de en çok aşağıdaki bölgelerden hangisinde görülür?
YanlışDoğru cevap: A — Akdeniz kıyıları
Yazların sıcak-kurak, kışların ılık-yağışlı geçmesi ve doğal bitki örtüsünün maki (ve kızılçam) olması Akdeniz ikliminin belirgin özellikleridir; Türkiye'de bu iklim en tipik olarak Akdeniz (ve Ege) kıyılarında görülür. Doğu Karadeniz her mevsim yağışlı ve ormanlıktır; İç Anadolu ve Güneydoğu karasal-bozkır, Doğu Anadolu ise sert karasaldır.
Maki örtüsü ve yaz kuraklığı Akdeniz ikliminin işaretidir; her mevsim yağışlı Karadeniz ya da kurak karasal bölgelerle karıştırılmamalıdır.
4.
Karadeniz Bölgesi'nde dağların kıyıya paralel uzanması aşağıdakilerden hangisine YOL AÇMAZ?
YanlışDoğru cevap: A — Deniz etkisinin vadiler boyunca iç kesimlere kadar taşınmasına
Karadeniz'de dağlar kıyıya paralel uzandığı için nemli deniz havası dağları aşamaz; bu durum kıyıda her mevsim yağışa (E), deniz etkisinin içeri girememesine (B), kıyı-iç kesim arasında belirgin iklim farkına (C) ve denize bakan yamaçlarda bol yağışa (D, yamaç yağışı) yol açar. "Deniz etkisinin vadiler boyunca iç kesimlere kadar taşınması" (A) ise kıyıya DİK uzanan Ege dağlarının bir sonucudur; paralel uzanışta gerçekleşmez. Dolayısıyla yol açmadığı durum A'dır.
Kıyıya paralel dağlar deniz etkisini içeride hapseder (kıyı-iç farkı büyür); deniz etkisini içeri TAŞIYAN özellik ise kıyıya dik dağlara (Ege) özgüdür. Öğrenci iki bölgenin sonuçlarını karıştırır.
5.
Bir yörede yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlı geçmekte; doğal bitki örtüsü de kurağa dayanıklı, bodur, sürekli yeşil çalılardan oluşmaktadır. Bu bilgilere göre söz konusu yöre için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
YanlışDoğru cevap: E — Kış aylarında sıcaklık uzun süre sıfırın altında kalır ve toprak donar.
Verilen özellikler (sıcak-kurak yaz, ılık-yağışlı kış, maki örtüsü) Akdeniz ikliminin belirgin nitelikleridir; A, B, C ve D bu iklimle uyumludur. Akdeniz ikliminde kışlar ılık geçtiğinden sıcaklığın uzun süre sıfırın altında kalıp toprağın donması beklenmez; bu, karasal/soğuk iklimlerin özelliğidir. Bu nedenle söylenemeyecek olan E’dir.
Akdeniz ikliminde kışlar ılıktır; uzun süreli don ve toprağın donması karasal iklim özelliğidir, Akdeniz iklimiyle bağdaşmaz.
6.
Bir yer için şu iklim verileri veriliyor: 'Yazlar sıcak ve kurak geçer, en fazla yağış kış aylarında düşer, kışlar ılık olduğu için kar yağışı seyrektir ve doğal bitki örtüsü kısa boylu, sürekli yeşil, sert yapraklı çalılardan oluşur.' Bu özellikler aşağıdaki iklim tiplerinden hangisine aittir?
YanlışDoğru cevap: C — Akdeniz iklimi
Yaz kuraklığı, kış maksimumu, ılık kış ve kısa boylu-sürekli yeşil-sert yapraklı çalı örtüsü (maki) doğrudan Akdeniz iklimini tanımlar. Maki yalnızca Akdeniz ikliminin doğal bitki örtüsüdür; bu üçlü (yaz kurak + kış yağışlı + maki) Akdeniz'e özgüdür.
Kış maksimumu görülen her yer Karadeniz sanılır; oysa Karadeniz'de yağış her mevsime dağılır, Akdeniz'de ise yaz belirgin kuraktır.
7.
Aynı enlem üzerinde yer alan ve deniz seviyesinde bulunan iki merkezden biri kıyıda, diğeri karanın iç kesiminde yer almaktadır. Buna göre kıyıdaki merkezle ilgili aşağıdakilerden hangisi beklenmez?
YanlışDoğru cevap: B — Yıllık sıcaklık ortalamasının iç kesime göre çok daha düşük olması
Denizellik etkisiyle kıyı merkezinde nem yüksek, sıcaklık farkları (hem yıllık hem günlük) az, kışlar ılımandır; A, C, D ve E bu nedenle beklenen sonuçlardır. Enlemleri aynı ve ikisi de deniz seviyesinde olduğundan yıllık sıcaklık ORTALAMALARI birbirine yakındır; denizellik ortalamayı 'çok daha düşük' yapmaz, yalnızca farkları/uçları yumuşatır. Bu nedenle beklenmeyen B'dir.
Öğrenci denizin serinletici etkisini abartıp kıyı merkezini 'çok daha soğuk' sanır; oysa aynı enlem ve yükseltide yıllık ORTALAMALAR yakındır, deniz yalnızca farkı azaltır.
8.
Türkiye’de dağların kıyıya paralel uzandığı alanlarda aşağıdakilerden hangisinin görülmesi beklenir?
YanlışDoğru cevap: B — Kıyı ile iç kesimler arasındaki iklim farkının artması
Kıyıya paralel dağlar deniz etkisini sınırlar. Bu yüzden kıyı ile iç kesimler arasındaki iklim farkı daha belirgin hâle gelir.
Paralel uzanışın her zaman ulaşımı kolaylaştırdığı sanılabilir; oysa kıyı-iç kesim geçişini zorlaştırır.
9.
Doğal bitki örtüsü bir yerin iklimini yansıtan bir göstergedir. Buna göre, geniş alanlarda 'bozkır (step)' görülen bir bölge için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
YanlışDoğru cevap: B — Yaz kuraklığının belirgin, yağışın az ve düzensiz olduğu, karasal etkinin güçlü olduğu bir bölgedir
Bozkır (step), ilkbaharda yeşerip yaz kuraklığında sararan kısa ömürlü ot örtüsüdür; yağışın az-düzensiz, yaz kuraklığının belirgin, karasallığın güçlü olduğu iç bölgeleri gösterir. Bol yağış-orman (Karadeniz) ve maki (Akdeniz) farklı iklimlerin örtüleridir.
Bozkır ile Akdeniz makisi karıştırılır; maki nemce daha zengin kıyıyı, bozkır kurak iç bölgeyi işaret eder.
10.
İç Anadolu'da geniş alan kaplayan bozkırların bir bölümünün, iklimin doğal sonucu değil de insan etkisiyle (ormanların tahribiyle) oluştuğu kabul edilir. Bu 'antropojen bozkır' görüşünü destekleyen en güçlü kanıt aşağıdakilerden hangisidir?
YanlışDoğru cevap: C — İç Anadolu'da dağların nemli yamaçlarında ve eski yerleşimlerin çevresinde orman kalıntılarının (relikt ağaç topluluklarının) bulunması
İç Anadolu'da dağların nemce zengin yamaçlarında ve eski yerleşim çevrelerinde orman kalıntılarının (relikt topluluklar) bulunması, buranın bir zamanlar daha ormanlık olduğunu ve bozkırın bir kısmının tahriple oluştuğunu gösterir. Diğer seçenekler bozkırın genel özelliğidir, insan kaynaklı oluşuna doğrudan kanıt değildir.
Bozkırın yalnızca kuraklıktan doğduğu sanılır; orman relikt kalıntıları bir kısmının antropojen olduğunu kanıtlar.