Bir kanunla, bir temel hak; Anayasa'nın o hak için öngörmediği bir sebeple ve hakkın özüne dokunacak biçimde sınırlanmıştır. Anayasa'nın 13. maddesi ışığında bu düzenlemeyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Anayasa'da öngörülen bir sebebe dayanmadığı ve hakkın özüne dokunduğu için 13. maddeye aykırıdır.

Sınırlama kanunla yapıldığı için her hâlde Anayasa'ya uygundur.

Aynı sınırlama Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle yapılsaydı geçerli olurdu.

Ölçülülük ilkesine uygun olduğu sürece, öze dokunması sonucu etkilemez.

Yalnızca olağanüstü hâl döneminde uygulanması şartıyla geçerli olur.

1982 Anayasası'nın 2. maddesinde sayılan Cumhuriyet'in nitelikleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi YANLIŞTIR?

Devletin niteliklerinden biri olarak 'federal devlet' esası benimsenmiştir.

Türkiye Cumhuriyeti demokratik bir hukuk devletidir.

Türkiye Cumhuriyeti laik bir devlettir.

Türkiye Cumhuriyeti sosyal bir devlettir.

Devlet, Atatürk milliyetçiliğine bağlı bir yapı olarak nitelendirilmiştir.

1982 Anayasası'na göre devletin temel erkleri ile bunları kullanan organlar eşleştirildiğinde aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

Yasama - Türk Milleti adına bağımsız mahkemeler

Yasama - Türkiye Büyük Millet Meclisi

Yargı - Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemeler

Yürütme - Cumhurbaşkanına bağlı idare

1982 Anayasası'na göre aşağıdakilerden hangisi laiklik ilkesinin bir gereği olarak DEĞERLENDİRİLEMEZ?

Devletin resmî bir din benimseyerek bu dinin kurallarını herkese uygulaması

Devletin bütün din ve inançlar karşısında tarafsız olması

Din ve vicdan özgürlüğünün güvence altına alınması

Devlet işlerinin dinî kurallara göre değil, akla ve bilime göre düzenlenmesi

Kimsenin ibadete, dinî ayin ve törenlere zorlanamaması

1982 Anayasası’ndaki temel hak ve hürriyet sınıflandırmasına göre aşağıdakilerden hangisi, diğerlerinden farklı bir gruba girer?

Kişi hürriyeti ve güvenliği

Bir öğrenci, 1961 ve 1982 Anayasalarının devlet tanımlarını karşılaştırırken iki metin arasında bir ifade farkı bulunduğunu belirtiyor. Bu farkla ilgili aşağıdaki tespitlerden hangisi doğrudur?

1961 Anayasası 'insan haklarına dayanan', 1982 Anayasası 'insan haklarına saygılı' devlet ifadesini kullanır.

1961 Anayasası 'insan haklarına saygılı', 1982 Anayasası 'insan haklarına dayanan' devlet ifadesini kullanır.

Her iki Anayasa da 'insan haklarına dayanan' ifadesini kullanır.

Her iki Anayasa da 'insan haklarına saygılı' ifadesini kullanır.

1982 Anayasası 'insan haklarını güvenceye alan', 1961 Anayasası 'insan haklarına saygılı' ifadesini kullanır.

1982 Anayasası’na göre temel hak ve hürriyetlerin sınırlandırılmasıyla ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi doğru DEĞİLDİR?

Sınırlama, hakkın özüne dokunabilir.

Sınırlama ancak kanunla yapılabilir.

Sınırlama, Anayasa’nın sözüne ve ruhuna uygun olmalıdır.

Sınırlama, demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.

Sınırlama, ilgili maddede belirtilen özel sınırlama sebeplerine dayanmalıdır.

1982 Anayasası’nın değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif dahi edilemez hükümleriyle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Anayasa’nın ilk üç maddesi (devlet şekli, Cumhuriyet’in nitelikleri, devletin bütünlüğü-dili-bayrağı-marşı-başkenti) değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif dahi edilemez.

Yalnızca ‘devlet şeklinin Cumhuriyet olması’ ilkesi değiştirilemez; devletin nitelikleri değiştirilebilir.

Bu hükümler, TBMM’nin beşte üç çoğunluğuyla değiştirilebilir.

Değiştirilemez hükümler yalnızca temel hak ve hürriyetlerle ilgilidir.

Değiştirilemez hükümler halkoylamasıyla değiştirilebilir.

Anayasanın Genel Esasları ve Temel Haklar

Devletin Temel Nitelikleri (Madde 2)

1982 Anayasası'nın 2. maddesine göre Türkiye Cumhuriyeti; toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devletidir.

Nitelik	Anlamı
Cumhuriyet	Egemenliğin bir kişi/zümreye değil millete ait olması (m.1)
Demokratik devlet	Halkın yönetime serbest seçimlerle katılması, çoğulculuk
Laik devlet	Din ve devlet işlerinin ayrılığı, din ve vicdan özgürlüğü
Sosyal devlet	Devletin zayıfı koruması, sosyal adalet ve refahı sağlaması
Hukuk devleti	Devletin işlem ve eylemlerinin hukuka bağlı ve yargı denetimine açık olması

Dikkat: Anayasa insan haklarına "dayanan" değil, insan haklarına "saygılı" devlet ifadesini kullanır. Bu ince ayrım sıkça sorulur.

Hukuk devletinin güvenceleri: yargı denetimi, kanuni idare, temel hakların güvence altına alınması, kuvvetler ayrılığı, idarenin kanuniliği, kazanılmış haklara saygı ve kanunların geriye yürümezliği.

Değiştirilemez Maddeler

Anayasa'nın ilk üç maddesi değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez (m.4):

Madde 1: Devletin şekli Cumhuriyettir.
Madde 2: Cumhuriyetin nitelikleri.
Madde 3: Devletin bütünlüğü, resmî dili (Türkçe), bayrağı, millî marşı ve başkenti (Ankara).

SINAV İPUCU: 1, 2 ve 3. maddeler "değiştirilmesi dahi teklif edilemeyen" maddelerdir. Başkentin Ankara, resmî dilin Türkçe olması 3. maddededir; dolayısıyla bunlar da değiştirilemez kapsamındadır.

Egemenlik ve Kuvvetler Ayrılığı

Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir (m.6). Millet, egemenliğini Anayasa'nın koyduğu esaslara göre yetkili organlar eliyle kullanır. Hiçbir kimse veya organ kaynağını Anayasa'dan almayan bir devlet yetkisi kullanamaz.

Devlet erki üç organ arasında bölünmüştür (kuvvetler ayrılığı):

Erk	Organ	Dayanak
Yasama	TBMM	Millet adına kanun yapar; devredilemez
Yürütme	Cumhurbaşkanı	Görev ve yetkiyi kullanır
Yargı	Bağımsız ve tarafsız mahkemeler	Türk milleti adına karar verir

Yasama yetkisi devredilemez ve genellik taşır. Yargı bağımsızlığı, hâkimlik teminatı ile güvence altındadır.

Temel Hak ve Özgürlüklerin Sınıflandırılması

Anayasa temel hakları üç grupta düzenler:

Kişi hakları ve ödevleri (negatif statü hakları / koruyucu haklar): Kişiyi devlete karşı koruyan, devletin karışmamasını isteyen haklardır. Örnek: yaşama hakkı, kişi dokunulmazlığı, özel hayatın gizliliği, konut dokunulmazlığı, din ve vicdan özgürlüğü, düşünceyi açıklama özgürlüğü.
Sosyal ve ekonomik haklar (pozitif statü hakları / isteme hakları): Devletten olumlu bir edim, hizmet isteme hakkıdır. Örnek: eğitim, çalışma, sağlık, sosyal güvenlik, konut hakkı.
Siyasi haklar (aktif statü hakları / katılma hakları): Kişinin yönetime katılmasını sağlar. Örnek: seçme-seçilme, siyasi parti kurma, kamu hizmetine girme, dilekçe ve bilgi edinme hakkı.

Statü	Devletten beklenti	Örnek hak
Negatif (koruyucu)	Karışma → dokunma bana	Özel hayatın gizliliği
Pozitif (isteme)	Hizmet ver	Eğitim, sağlık, sosyal güvenlik
Aktif (katılma)	Katılmama izin ver	Seçme-seçilme, dilekçe

Temel Hakların Sınırlanması (Madde 13)

Temel hak ve özgürlükler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasa'nın ilgili maddesinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak KANUNLA sınırlanabilir. Bu sınırlamalar:

Anayasa'nın sözüne ve ruhuna,
demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyetin gereklerine,
ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.

Ölçülülük üç alt ilkeden oluşur: elverişlilik, gereklilik ve orantılılık.

Olağanüstü hâllerde (m.15) temel haklar daha geniş sınırlanabilir; ancak çekirdek alan (yaşama hakkına — meşru müdafaa dışında — dokunulmazlık, kişinin maddi-manevi varlığının bütünlüğüne dokunulmazlık, din-vicdan-düşünce açıklamaya zorlanamama, suç ve cezaların geriye yürümezliği, masumiyet karinesi) her hâlde korunur.

SINAV İPUCU: Temel haklar yalnızca kanunla sınırlanır; kararname veya yönetmelikle değil. "Öze dokunma yasağı" ve "ölçülülük" sınırlamanın iki büyük sınırıdır.