İslamiyet'ten Önceki Türk Devletleri — İskitlerden Bozkır Kültürüne

Türklerin ana yurdu, Orta Asya'da Altay Dağları ile Tanrı Dağları arasında, kuzeyde Sibirya'dan güneyde Tibet'e, doğuda Kingan Dağları'ndan batıda Hazar Denizi'ne uzanan geniş bozkır coğrafyasıdır. Bu coğrafyada Türk kültürünün ilk izleri Anav, Afanasyevo, Andronovo, Karasuk ve Tagar kültürlerinde görülür. Bunlardan Andronovo kültürü en yaygın olanı ve Türklerle en çok ilişkilendirilenidir; atın evcilleştirilmesi ve madenciliğe dair önemli bulgular buradadır.

Göçebe-hayvancı bozkır yaşamı; atlı-göçebe kültür olarak da adlandırılır. Bu yaşam biçimi, at ve demirin kullanımıyla birlikte hareketli ve savaşçı bir toplum yapısı doğurmuştur.

İskitler (Sakalar): MÖ VII. yüzyılda Karadeniz'in kuzeyi ve Orta Asya'da yaşamış atlı-göçebe kavimdir. Türk olup olmadıkları tartışmalı olsa da, KPSS açısından atlı-göçebe kültürün en erken temsilcisi ve Alp Er Tunga (Saka-İran mücadelesi) ile Şu Destanı'nın sahibi olarak bilinir. Kadın hükümdar Tomris (Tomiris), Pers hükümdarı Kiros'u (Kyros) yenmesiyle ünlüdür.

Asya (Büyük) Hun Devleti: İlk teşkilatlı Türk devleti sayılır. En güçlü dönemi Mete Han (Motun) ile yaşanmıştır (MÖ 209–174). Mete;

• Orduyu onlu sisteme (onbaşı-yüzbaşı-binbaşı-tümenbaşı) göre düzenledi — düzenli ilk Türk ordusu.
• İkili teşkilatı (doğu-batı / sağ-sol kanat yönetimi) kurumsallaştırdı.
• Çinlilere karşı Çin Seddi'nin yapımına yol açacak baskı uyguladı. Mete'nin tahta çıkış tarihi (MÖ 209), Kara Kuvvetleri'nin kuruluş yılı olarak kabul edilir. Asya Hunları daha sonra Çin baskısı ve iç mücadelelerle doğu-batı olarak ikiye ayrıldı.

Kavimler Göçü (375): Asya Hunlarının bir kolu batıya göç ederek Avrupa Hunları'nı oluşturdu. 375 yılında Hunların Batı'ya doğru ilerlemesi, Karadeniz'in kuzeyindeki kavimleri (Vizigot, Ostrogot, Vandal vb.) yerlerinden etti ve zincirleme bir göçe yol açtı. Sonuçları:

• Batı Roma İmparatorluğu 476'da yıkıldı.
• Avrupa'da feodalite (derebeylik) doğdu.
• İlk Çağ kapandı, Orta Çağ başladı.
• Avrupa'nın etnik ve siyasi haritası değişti; günümüz Avrupa milletlerinin temeli atıldı.

Avrupa (Batı) Hun Devleti: En güçlü dönemi Attila ile yaşandı. Attila, Doğu Roma'yı Margus (434) ve Anatolios (447) Antlaşmaları ile vergiye bağladı; Batı Roma üzerine Galya (451) ve İtalya (452) seferlerini düzenledi. Papa'nın ricasıyla Roma'yı yağmalamaktan vazgeçmesi ("Roma'nın kurtuluşu") ünlüdür. Attila'nın ölümünden (453) sonra devlet kısa sürede dağıldı.

I. Göktürk (Kök Türk) Devleti (552): Bumin Kağan tarafından Avarları (Juan-Juan) yıkarak kuruldu. "Türk" adını devlet adı olarak kullanan ilk Türk devletidir. İkili teşkilat gereği doğuyu Bumin, batıyı kardeşi İstemi Yabgu yönetti. İstemi Yabgu, İpek Yolu'na hâkim olmak için Sasanilerle (İran) ittifak kurup Akhunları yıktı, sonra Sasanilere karşı Bizans (Doğu Roma) ile ittifak yaptı — bu, tarihte Türklerle Bizans arasındaki ilk resmi diplomatik ilişkidir. Devlet, Çin entrikaları ve iç karışıklıkla doğu-batı olarak ikiye ayrılıp Çin egemenliğine girdi.

II. Göktürk (Kutluk) Devleti (682): Kutluk (İlteriş) Kağan, Çin esaretine karşı ayaklanarak devleti yeniden kurdu (bu nedenle "İlteriş = devleti derleyip toparlayan" unvanını aldı). Veziri Bilge Tonyukuk, Kağan Bilge ve komutan Kültigin dönemin önemli isimleridir.

Orhun (Göktürk) Yazıtları: II. Göktürkler döneminde Bilge Kağan, Kültigin ve Tonyukuk adına dikilen yazıtlardır (VIII. yüzyıl). Önemi:

• Türk adının geçtiği ve Türkçenin kullanıldığı ilk yazılı belgelerdir (ilk Türkçe yazılı kaynak).
• Devletin halka karşı sorumluluğunu ("Ey Türk milleti!" hitabıyla) anlatan, adeta ilk siyasi-toplumsal metindir.
• Danimarkalı Vilhelm Thomsen tarafından 1893'te okunmuştur; W. Radloff yayımlamıştır.

Uygurlar (744): Karluk ve Basmillerle birlikte II. Göktürkleri yıkarak kuruldu. Öne çıkan özellikleri:

• Bögü Kağan döneminde Mani (Maniheizm) dinini benimsediler. Mani dini et yemeyi ve savaşmayı yasakladığı için Uygurların savaşçılık özelliklerini yitirip yerleşik hayata geçmelerine yol açtığı kabul edilir.
• Yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğudur; şehirler kurdular, tarımla uğraştılar.
• 18 harfli Uygur alfabesini, matbaayı ve kâğıt/tahta baskı tekniğini kullandılar; minyatür sanatında ilerlediler.
• Çin'e Talas Savaşı sonrası (751) yardım etmeleriyle bilinir. Kırgızlar tarafından yıkıldılar (840).

Diğer devletler ve toplulukları özellikleriyle ayırt et:

Devlet	Öne Çıkan Özellik / Ayırt Edici Bilgi
Türgeşler	Batı Göktürklerin devamı; Baga Tarkan kendi adına para bastıran ilk Türk hükümdarı. Emeviler karşısında İslam'ın Orta Asya'ya yayılmasını bir süre engelledi.
Avarlar	İstanbul'u (Bizans) kuşatan ilk Türk topluluğu (2 kez). Slavlara devlet teşkilatı öğrettiler.
Hazarlar	Museviliği (Yahudilik) benimseyen tek Türk topluluğu; Bizans-Sasani ve Emevilerle mücadele. "Hazar Barış Çağı" ile hoşgörü ortamı kurdular.
Bulgarlar	İkiye ayrıldı: Tuna Bulgarları Hristiyanlaşıp Slavlaştı; İtil (Volga) Bulgarları İslam'ı benimsedi (Almış Han, 921).
Kırgızlar	Manas Destanı'nın sahibi; Uygur Devleti'ni yıktılar (840).
Sabarlar (Sibirler)	Anadolu'ya akın düzenleyen ilk Türk topluluğu (VI. yy).

Türk devlet ve toplum yapısını anlamak KPSS'nin can alıcı noktasıdır:

• Kut anlayışı: Yönetme yetkisinin (egemenliğin) Tanrı tarafından hükümdar ve ailesine verildiği inancıdır. Kut kan yoluyla geçtiği için hanedanın her erkek üyesi taht üzerinde hak sahibi sayılırdı; bu da taht kavgalarına ve devletlerin kolay bölünmesine yol açtı ("ülke hanedanın ortak malıdır" anlayışı).
• Kurultay (Toy / Kengeş): Devlet işlerinin görüşüldüğü meclis. Kağan, hatun, aygucı (vezir) ve boy beyleri katılırdı. Danışma niteliği ağır basar; kağanı tam bağlamaz ama önemli kararlarda etkilidir.
• Töre: Yazısız (sözlü) hukuk kuralları bütünü. Kağan bile töreye uymak zorundadır — töre kağanın üstündedir. Ancak köni (adalet), uz (iyilik/erdem), tüz (eşitlik), kişilik (insaniyet) gibi değişmez ilkeler dışında töre, zamana/ihtiyaca göre değişebilirdi.
• Hükümdar unvanları: Kağan, Hakan, Han, Yabgu, İlteber, Şad, Tigin gibi unvanlar hiyerarşiyi gösterirdi.
• Balbal: Ölen kişinin öldürdüğü düşman sayısınca mezarının başına dikilen taşlardır; öbür dünyada bu kişilere hizmet edeceklerine inanılırdı.
• Kurgan: Türklerin oda biçiminde yaptığı mezarlardır (yığma toprak/taş mezar).
• Yuğ: Ölen kişinin ardından yapılan cenaze törenidir.
• Ölümsüzlük/Gök Tanrı inancı: İslamiyet öncesi Türklerin çoğunun inancı Gök Tanrı (Tengri) dinidir; tek tanrı ve ahiret inancı vardır. (Uygurlarda Mani/Budizm, Hazarlarda Musevilik, bazı Bulgarlarda Hristiyanlık/İslam istisnadır.)

• İlk teşkilatlı Türk devleti = Asya Hunları; "Türk" adını ilk kullanan = Göktürkler. Bunları karıştırma.
• İlk Türkçe yazılı belge = Orhun Yazıtları (Göktürkler); ilk Türkçe basılı/matbaa eserler ise Uygurlara aittir.
• Yerleşik hayata geçen ilk Türkler = Uygurlar (Asya Hunları değil).
• Para bastıran ilk Türk hükümdarı = Türgeş hükümdarı Baga Tarkan.
• İstanbul'u kuşatan ilk Türkler = Avarlar.
• Museviliği benimseyen tek Türk topluluğu = Hazarlar.
• Kavimler Göçü (375) İlk Çağ'ı kapatmaz; İlk Çağ Batı Roma'nın yıkılışıyla (476) kapanır. Göç bunun sebebidir, kendisi değil.
• Bumin Kağan → I. Göktürk (552); Kutluk/İlteriş → II. Göktürk (682). İstemi, Bumin'in kardeşi olup batıyı yönetir (oğlu değildir).