Türkiye Tarihi
Kurtuluş Savaşı Cepheleri — Doğu, Güney ve Batı Cephesi Antlaşma-Tarih Haritası
Kurtuluş Savaşı'nın üç cephesini; Doğu'da Gümrü, Güney'de Antep-Maraş-Urfa direnişi ve Ankara Antlaşması, Batı'da İnönü'lerden Sakarya ve Büyük Taarruz'a uzanan zinciri antlaşma-cephe-tarih eşleştirmesiyle topla.
14 dk okuma · 6 bölüm
Cephelerin Genel Çerçevesi
Kurtuluş Savaşı'nda düzenli ordu kurulana kadar düşmanla mücadele; Doğu, Güney ve Batı olmak üzere üç cephede yürütüldü. Bu cephelerin niteliği ve sonuçları birbirinden çok farklıdır; KPSS bu farkları eşleştirme sorularıyla test eder.
| Cephe | Düşman | Nasıl kapandı? | Sonuç |
|---|---|---|---|
| Doğu | Ermenistan | Düzenli ordu (Kâzım Karabekir) — Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920) | TBMM'nin ilk askeri ve siyasi zaferi; ilk antlaşma |
| Güney | Fransızlar (ve destekli Ermeniler) | Kuva-yi Milliye / halk direnişi — Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) ile hukuken kapandı | Düzenli ordu kullanılmadan kazanılan tek cephe |
| Batı | Yunanlılar | Düzenli ordu — I. ve II. İnönü, Sakarya, Büyük Taarruz | Savaşın kaderini belirleyen esas cephe |
Ayrım: Doğu cephesi düzenli orduyla, Güney cephesi halk/Kuva-yi Milliye direnişiyle kazanıldı. "Düzenli ordunun kullanılmadığı cephe" sorulursa cevap Güney'dir.
Doğu Cephesi ve Gümrü Antlaşması
Doğu cephesinde TBMM'ye bağlı XV. Kolordu Komutanı Kâzım Karabekir komuta etti. Wilson İlkeleri ve Sevr ile Doğu Anadolu'da "Ermenistan" kurulması öngörülmüştü. Karabekir 1920 sonbaharında taarruza geçerek Sarıkamış, Kars ve Gümrü'yü aldı; Ermenistan barış istedi.
- Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920): Ermenistan ile imzalandı. TBMM'nin uluslararası alanda imzaladığı ilk antlaşmadır ve ilk siyasi/askeri zaferidir. Ermenistan, Sevr'i ve Doğu Anadolu üzerindeki isteklerini reddetti; böylece Sevr fiilen ilk kez yara aldı.
- Sonrasında Sovyet Rusya'nın bölgeye girmesiyle sınır Moskova (16 Mart 1921) ve Kars Antlaşmaları (13 Ekim 1921) ile kesinleşti.
Tuzak: Gümrü Ermenistan iledir ve ilk antlaşmadır (1920). Kars (1921) ise Sovyet Sosyalist Kafkas Cumhuriyetleri (Azerbaycan, Ermenistan, Gürcistan) ile doğu sınırını kesinleştiren antlaşmadır. Bu ikisi sürekli karıştırılır.
Güney Cephesi: Maraş, Antep, Urfa
Güney'de Fransızlar (Mondros sonrası bölgeyi işgal eden ve Ermenileri kullanan) ile mücadele düzenli ordu olmadan, yerel Kuva-yi Milliye ve halk direnişiyle yürütüldü.
| Şehir | Öne çıkan olay | Verilen unvan |
|---|---|---|
| Maraş | Halk direnişi, Sütçü İmam olayı | TBMM şehre "Kahraman" unvanını verdi |
| Urfa | Fransızların çıkarılması | "Şanlı" unvanı |
| Antep | Uzun kuşatmaya destanlaşan direniş | "Gazi" unvanı (Gaziantep) |
- Güney cephesi askeri olarak halk direnişiyle başarıldıktan sonra hukuken Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) ile kapandı. Bu antlaşma Sakarya zaferinin ardından Fransa ile imzalandı; Fransa TBMM'yi tanıdı ve bölgeden çekildi (Hatay dışında güney sınırımız büyük ölçüde çizildi).
Çok kritik ayrım: Güney cephesini kapatan Ankara Antlaşması 1921 (Fransa) ile, Musul/Irak sınırını çizen 1926 Ankara Antlaşması (İngiltere) farklı antlaşmalardır. Ayrıca bu Fransa antlaşması Sakarya'dan SONRA imzalanmıştır; "Sakarya'nın siyasi sonucu" olarak sorulur.
Batı Cephesi — Düzenli Ordu ve Antlaşma Zinciri
Batı cephesi Yunan işgaline karşı savaşın belkemiğidir. Kuva-yi Milliye'den düzenli orduya geçiş burada yaşandı.
| Olay / Antlaşma | Tarih | Önemli sonuç |
|---|---|---|
| Teşkilat-ı Esasiye (ilk anayasa) | 20 Ocak 1921 | "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" |
| I. İnönü Savaşı | 6-10 Ocak 1921 | Düzenli ordunun ilk zaferi; Londra Konferansı ve Moskova Antlaşmasını getirdi |
| Londra Konferansı | Şubat 1921 | İtilaf, TBMM'yi ilk kez muhatap aldı; Sevr'i yumuşatma denemesi |
| Moskova Antlaşması | 16 Mart 1921 | Sovyet Rusya TBMM'yi ve Misak-ı Milli'yi tanıdı |
| II. İnönü Savaşı | 23 Mart-1 Nisan 1921 | Yunan taarruzu yeniden durduruldu (Atatürk: "Siz orada yalnız düşmanı değil, milletin makûs talihini de yendiniz") |
| Eskişehir-Kütahya Savaşları | Temmuz 1921 | Yenilgi; ordu Sakarya'nın doğusuna çekildi, Meclis'te tartışmalar |
| Tekalif-i Milliye Emirleri | 7-8 Ağustos 1921 | Milli seferberlik; halktan mal/ihtiyaç toplama |
| Sakarya Meydan Muharebesi | 23 Ağustos-13 Eylül 1921 | Dönüm noktası; savunma zaferi, taarruzdan savunmaya son geçiş |
| Kars Antlaşması | 13 Ekim 1921 | Doğu sınırı kesinleşti |
| Ankara Antlaşması (Fransa) | 20 Ekim 1921 | Güney cephesi hukuken kapandı |
| Büyük Taarruz / Başkomutanlık Meydan Muh. | 26-30 Ağustos 1922 | Yunan ordusu kesin bozguna uğratıldı (30 Ağustos Zafer Bayramı) |
| Mudanya Ateşkesi | 11 Ekim 1922 | Savaş fiilen bitti; Doğu Trakya savaşsız alındı, saltanata giden yol |
| Lozan Barış Antlaşması | 24 Temmuz 1923 | Yeni Türk devleti uluslararası alanda tanındı |
I. İnönü vs II. İnönü — Ayrımı Netleştir
- I. İnönü (Ocak 1921): İç ve dış önemi büyük. İç: Teşkilat-ı Esasiye kabulü, İstiklal Marşının (12 Mart 1921) kabul zemini. Dış: Londra Konferansı ve Moskova Antlaşması.
- II. İnönü (Mart-Nisan 1921): Yunanlıların ikinci taarruzu durduruldu. Askeri savunma zaferidir; siyasi sonucu I. İnönü kadar zengin değildir.
Tuzak: "Londra Konferansı ve Moskova Antlaşması hangi savaşın sonucudur?" sorusunun cevabı I. İnönü'dür, II. İnönü değil.
Sakarya'dan Zafere: Dönüm Noktası ve Kapanış
Eskişehir-Kütahya yenilgisi sonrası Atatürk'e Başkomutanlık yetkisi verildi; Tekalif-i Milliye Emirleri ile topyekûn seferberlik sağlandı. Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos-13 Eylül 1921), Atatürk'ün "Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır; o satıh bütün vatandır" emriyle kazanıldı.
- Sakarya bir savunma zaferidir ve savaşın dönüm noktasıdır: 1683 Viyana bozgunundan beri süren geri çekiliş sona erdi, artık taarruz sırası Türk ordusundaydı.
- Sakarya'dan sonra TBMM Atatürk'e Mareşal rütbesi ve Gazi unvanı verdi.
- Siyasi sonuç: Kars (13 Ekim 1921) ve Ankara Antlaşması (Fransa, 20 Ekim 1921) — yani Sakarya, hem doğu hem güney sınırını masada çözdü.
Büyük Taarruz (26 Ağustos 1922'de başladı), Başkomutanlık Meydan Muharebesi (30 Ağustos 1922, Dumlupınar) ile zaferle sonuçlandı; Yunan ordusu imha edildi. Ardından Mudanya Ateşkesi (11 Ekim 1922) ile silahlı mücadele bitti, Doğu Trakya savaşsız geri alındı ve Lozan (24 Temmuz 1923) ile bağımsızlık uluslararası tescil edildi.
SINAV İPUCU: Sakarya = son savunma savaşı (satıh savunması); Büyük Taarruz = ilk ve kesin taarruz savaşı. Ayrıca Mudanya bir ateşkes, Lozan bir barış antlaşmasıdır — bu ikisi karıştırılır.
En Çok Karıştırılan Noktalar (Özet)
- Gümrü (1920, Ermenistan, ilk antlaşma) ≠ Kars (1921, Sovyet Kafkas cumhuriyetleri, doğu sınırı).
- Ankara Antlaşması 1921 (Fransa, Güney cephesi) ≠ Ankara Antlaşması 1926 (İngiltere, Musul/Irak sınırı).
- Moskova Antlaşması (16 Mart 1921) Sovyet Rusya ile; Kars (13 Ekim 1921) Kafkas cumhuriyetleri ile yapılır; ikisi de Misak-ı Milli'yi tanır.
- Mudanya = ateşkes (11 Ekim 1922), Lozan = barış (24 Temmuz 1923).
- Güney cephesi düzenli ordusuz kazanıldı; Doğu cephesi düzenli orduyla kazanıldı.