Türkiye Coğrafyası
KPSS Türkiye’nin Coğrafi Konumu — Çözümlü Sorular
Matematiksel ve özel konum; konumun sonuçları, harita ve ölçek.
Bu konunun anlatımı da hazır: Türkiye'nin Coğrafi Konumu — Matematiksel ve Özel Konumun Sonuçları
24 soru — hepsi çözümlü
Şıkka dokun; doğru cevabı, gerekçesini ve yanlış şıkkın tuzağını görürsün.
- 1.
Bir haritada iki şehir arasındaki kuş uçuşu uzaklık 6 cm ölçülmüştür. Gerçekte bu iki şehir arasındaki kuş uçuşu uzaklık 90 km olduğuna göre, haritanın ölçeği aşağıdakilerden hangisidir?
YanlışDoğru cevap: C — 1/1.500.000
Ölçek = harita uzunluğu / gerçek uzunluk. Gerçek uzunluğu cm'ye çevirelim: 90 km = 90 × 100.000 = 9.000.000 cm. Ölçek = 6 / 9.000.000 = 1 / 1.500.000. Doğru cevap C'dir.
Öğrenci km'yi cm'ye çevirirken 1 km = 100.000 cm yerine 10.000 veya 1.000.000 kullanarak paydayı 10 kat kaydırıp 1/150.000 ya da 1/15.000.000'i seçebilir.
- 2.
Aynı anda yerel saati ölçülen iki kentten doğudaki A kentinde saat 12.00 iken batıdaki B kentinde yerel saat 11.16'dır. Buna göre A ve B kentleri arasındaki boylam farkı kaç derecedir?
YanlışDoğru cevap: C — 11
Dünya 360° boylamı 24 saatte (1440 dakikada) döndüğünden 1° boylam farkı 4 dakikalık yerel saat farkı yaratır. A ile B arasındaki yerel saat farkı 12.00 − 11.16 = 44 dakikadır. Boylam farkı = 44 ÷ 4 = 11°'dir. (Doğudaki A'nın saati ileri olması, boylam ilişkisiyle tutarlıdır.)
Öğrenci 1° = 4 dakika bağıntısını atlayıp süreyi doğrudan dereceye eşitliyor ya da 44'ü yanlış bölüyor.
- 3.
Aşağıdakilerden hangisi Türkiye’nin matematiksel (mutlak) konumunun bir sonucu değildir?
YanlışDoğru cevap: E — Üç tarafının denizlerle çevrili olmasının deniz ticaretini geliştirmesi
Matematiksel konum enlem ve boylamla ilgilidir; dört mevsimin yaşanması, ışınların dik gelmemesi, yerel saat farkı ve gölge yönü bu konumun sonuçlarıdır (A, B, C, D). Üç tarafın denizlerle çevrili olması ve deniz ticaretinin gelişmesi ise komşuluk, kıtalar ve denizlerle ilgili özel (coğrafi/jeopolitik) konumun sonucudur; matematiksel konumla açıklanamaz. Bu nedenle E doğru yanıttır.
Enlem-boylama bağlı olgular (iklim, saat, ışın açısı) matematiksel konumun; denizler, komşular ve kıtalarla ilgili olgular ise özel konumun sonucudur.
- 4.
Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin matematiksel konumunun değil, özel (coğrafi) konumunun bir sonucudur?
YanlışDoğru cevap: B — Asya, Avrupa ve Afrika kıtalarının kesişiminde bulunması sebebiyle transit ticarette önem kazanması
Kıtaların kesişiminde bulunma, jeopolitik ve transit ticarette önem kazanma özel (coğrafi) konumun sonucudur. A, C, D ve E ise enlem-boylam değerlerine (matematiksel konuma) bağlı sonuçlardır.
Matematiksel konum enlem-boylamla; özel konum ise kıta, deniz ve komşuluk gibi çevresel etkenlerle ilgilidir.
- 5.
Aşağıdaki Türkiye'ye ait özelliklerden hangisi, matematiksel konumun değil özel konumun bir sonucudur?
YanlışDoğru cevap: C — Üç tarafının denizlerle çevrili olması
Üç tarafının denizlerle çevrili olması, kıtalara ve denizlere göre konumla, yani ÖZEL konumla ilgilidir. A, B, D ve E ise enlem-boylam değerlerine bağlı MATEMATİKSEL konum sonuçlarıdır. Bu nedenle özel konum sonucu C'dir.
Matematiksel ve özel konum sonuçları karıştırılır; enlem-boylama bağlı olanlar matematiksel, komşuluk-deniz-kıta konumuna bağlı olanlar özel konum sonucudur.
- 6.
Türkiye'nin matematik konumu (36°-42° kuzey enlemleri ile 26°-45° doğu boylamları arası) düşünüldüğünde, aşağıdaki sonuçlardan hangisi boylam ile DEĞİL, enlem ile açıklanabilir?
YanlışDoğru cevap: B — Güneydeki illerin kuzeydeki illere göre daha erken ısınıp yaz mevsimini daha uzun yaşaması
Güneyden kuzeye gidildikçe Ekvator'a uzaklık (enlem) arttığından sıcaklık azalır; güneydeki illerin daha erken ısınıp yazı uzun yaşaması enlemle açıklanır (B). A, C, D ve E ise doğu-batı yönündeki yerel saat farklarıyla, yani boylamla ilgilidir.
Öğrenci sıcaklık farkını da doğu-batı (boylam) yönüne bağlar; oysa kuzey-güney sıcaklık farkı enlemle açıklanır.
- 7.
Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin ÖZEL konumunun bir sonucu değil, MATEMATİK (mutlak) konumunun bir sonucudur?
YanlışDoğru cevap: C — Dört mevsimin belirgin biçimde yaşanması (orta kuşakta olması)
Matematik konum, bir yerin enlem-boylam değerleriyle ilgilidir. Türkiye'nin 36°-42° kuzey enlemleri (orta kuşak) arasında bulunup dört mevsimi belirgin yaşaması (C) doğrudan enlemle, yani MATEMATİK konumla ilgilidir. A, B, D ve E ise komşuluk, kıtalara/boğazlara/enerji kaynaklarına ve kültürlere göreli durumla, yani ÖZEL konumla ilgilidir. Doğru yanıt C'dir.
Öğrenci 'orta kuşakta olma'yı özel konum sanır; oysa kuşak/mevsim enlemle belirlenir ve MATEMATİK konumun sonucudur; diğerleri özel konum sonucudur.
- 8.
Türkiye 26° ve 45° doğu meridyenleri arasında yer almaktadır. Buna göre, ülkenin en doğusu ile en batısı arasındaki yerel saat farkı yaklaşık kaç dakikadır?
YanlışDoğru cevap: C — 76
İki nokta arasındaki boylam farkı: 45° − 26° = 19°'dir. Her 1° boylam farkı 4 dakikalık yerel saat farkı oluşturur. Toplam fark: 19 × 4 = 76 dakikadır. (Enlem farkı yerel saati etkilemez; bu yüzden kuzey-güney genişliği hesaba katılmaz.)
1 boylamın 4 dakikaya karşılık geldiğini bilmemek ya da yerel saat farkını enlemle ilişkilendirmek.
- 9.
Türkiye'nin matematik (mutlak) konumunun sonuçları arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?
YanlışDoğru cevap: C — Asya, Avrupa ve Afrika kıtaları arasında bir geçiş (köprü) ülkesi olması.
Üç kıta arasında geçiş ülkesi/köprü konumunda olması, komşuluk ve stratejik ilişkilerle belirlenen ÖZEL (göreceli) konumun sonucudur; enlem-boylam (mutlak konum) sonucu değildir. A, B, D ve E ise Türkiye'nin orta kuşakta ve Kuzey Yarım Küre'de yer almasından, yani matematik konumundan kaynaklanır.
Kıtalar arası köprü/stratejik önem özel (göreceli) konumun sonucudur; enleme bağlı sıcaklık, gölge yönü ve yerel saat farkı ise matematik konumun sonucudur.
- 10.
Turkiye'nin matematiksel konumu yaklasik 36-42 kuzey paralelleri ile 26-45 dogu meridyenleri arasindadir. Buna dayanarak asagidakilerden hangisi SOYLENEMEZ?
YanlışDoğru cevap: E — Bir donence (Yengec Donencesi) ulke topraklarindan gectigi icin gunes isinlari yilda bir kez dik gelir
Yengec Donencesi 23 kuzeydedir; Turkiye 36 paralelin kuzeyinde oldugu icin donence ulkeden gecmez ve gunes isinlari HICBIR ZAMAN dik gelmez, yil boyu egik gelir. Digerleri konumun dogru sonuclaridir: 45-26=19 meridyen, tamamen Kuzey ve Dogu Yarim Kure, orta kusak nedeniyle dort mevsim belirgin yasanir.
Turkiye orta kusakta oldugu icin gunes isinlarinin hicbir zaman dik gelmedigi; donencelerin ulkeden gecmedigi unutulur.
- 11.
Turkiye'nin en batisindaki nokta 26 dogu, en dogusundaki nokta 45 dogu meridyeni uzerindedir. Ayni anda bu iki uc nokta arasindaki YEREL SAAT farki kac dakikadir?
YanlışDoğru cevap: D — 76 dakika
Iki meridyen arasi yerel saat farki = meridyen farki x 4 dk. Meridyen farki 45-26=19 oldugundan 19 x 4 = 76 dakikadir. 1 meridyen 4 dakikaya karsilik gelir cunku Dunya 360 dereceyi 24 saatte, yani 1 dereceyi 4 dakikada doner.
4 dk yerine 3 dk kullanmak ya da paralel farkindan saat hesaplamak (paralel saat farki dogurmaz) tipik hatadir.
- 12.
Turkiye'de ayni gunde gunes dogusu, gunes batisi ve yerel saat bakimindan en dogudaki Igdir ile en batidaki Edirne karsilastirildiginda asagidakilerden hangisi DOGRUDUR?
YanlışDoğru cevap: B — Gunes once Igdir'da dogar ve yerel saat de Igdir'da daha ileridedir
Dunya batidan doguya dondugu icin gunes en once en dogudaki noktada (Igdir) dogar ve orada da batar. Ayni sekilde dogudaki yerin yerel saati batidakinden ileridir; yani hem gunes once dogar hem saat ileridedir. C secenegi bu iki gercegi ters eslestirdigi icin yaygin bir tuzaktir.
Gunesin once dogudan dogdugu dogru ama 'o zaman saat batida ileri olur' seklinde ters kurulur; oysa dogudaki yer hem gunesi once gorur hem saati ileridir.
- 13.
Turkiye'de bir cismin ogle vakti olusan golgesiyle ilgili olarak asagidakilerden hangisi YANLISTIR?
YanlışDoğru cevap: D — Guneyden kuzeye gidildikce ayni tarihte golge boyu kisalir
Kuzey Yarim Kure'de kutba (kuzeye) gidildikce gunes isinlarinin gelis acisi kuculur, bu yuzden golge boyu UZAR, kisalmaz. Golge kuzeye duser cunku ogle gunesi hep guneydedir; 21 Aralik'ta en uzun, 21 Haziran'da en kisadir; Turkiye'de dik isin gelmedigi icin golge sifir olmaz.
Kuzeye gidince (kutba yaklasinca) golge boyunun kisaldigi saniliyor; oysa isin acisi kuculdugu icin golge uzar.
- 14.
A sehrinde yerel saat 12:00 iken, A'nin 15 meridyen batisinda bulunan B sehrinde ayni anda yerel saat kactir?
YanlışDoğru cevap: B — 11:00
15 meridyen fark x 4 dk = 60 dakika = 1 saat. B sehri A'nin BATISINDA oldugu icin yerel saati geridedir; 12:00 - 1 saat = 11:00. Bati daima geri, dogu ileridir.
Batidaki yerin saatini ileri almak (13:00) yaygin hatadir; oysa batiya gidildikce saat geri gider.
- 15.
Asagida iki sehir icin bazi bilgiler verilmistir: X sehri 40 K - 30 D; Y sehri 36 K - 30 D noktasindadir. Bu iki sehirle ilgili asagidaki cikarimlardan hangisi DOGRUDUR?
YanlışDoğru cevap: B — Ayni meridyen uzerinde olduklari icin yerel saatleri aynidir
Iki sehir de 30 dogu meridyeni uzerindedir; yerel saat yalnizca meridyene (boylama) bagli oldugu icin ayni meridyendeki yerlerin yerel saati her zaman AYNIdir, paralelleri farkli olsa bile. Paralel farki iklim/gunes acisini etkiler, saati degil; ayrica daha kuzeydeki X daha soguktur.
Paralel farkinin da yerel saat farki dogurdugu sanilir; oysa saat sadece meridyen (dogu-bati) farkiyla degisir.
- 16.
Bir ozelligin Turkiye'nin MATEMATIKSEL konumundan mi yoksa OZEL konumundan mi kaynaklandigi sorulmaktadir. Asagidakilerden hangisi tamamen matematiksel konumun bir sonucudur?
YanlışDoğru cevap: C — Orta kusakta yer aldigi icin dort mevsimin belirgin yasanmasi
Dort mevsimin belirgin yasanmasi, Turkiye'nin 36-42 paralelleri arasinda orta kusakta bulunmasindan, yani MATEMATIKSEL konumundan kaynaklanir. Denizlerle cevrili olmak, bogazlar, kitalar arasi kopru ve komsuluk iliskileri OZEL konumun sonuclaridir.
Denizlere/kitalara/komsulara dayali ozellikler matematiksel konum saniliyor; oysa bunlar ozel konumdur. Matematiksel konum paralel-meridyen temellidir.
- 17.
Turkiye'nin ozel konumunun jeopolitik ve ekonomik sonuclariyla ilgili olarak asagidakilerden hangisi SOYLENEMEZ?
YanlışDoğru cevap: E — Tamamen orta kusakta yer almasi topraklarinin tek bir iklim tipiyle kaplanmasina yol acar
Turkiye orta kusakta olsa da yer sekilleri, denizlere gore konum ve yukselti farklari nedeniyle Akdeniz, Karadeniz ve karasal gibi FARKLI iklim tipleri bir arada gorulur; tek iklim tipiyle kaplanmaz. Digerleri ozel konumun gercek jeopolitik-ekonomik sonuclaridir.
Orta kusakta olmanin tek bir iklim tipi dogurdugu sanilir; oysa Turkiye'de ozel konum sayesinde birden fazla iklim tipi gorulur.
- 18.
Bir cografya haritasinda olcek 1/500.000, digerinde 1/25.000 olarak verilmistir. Bu iki harita karsilastirildiginda asagidakilerden hangisi DOGRUDUR?
YanlışDoğru cevap: B — 1/25.000 olcekli harita daha buyuk olceklidir ve daha dar bir alani daha ayrintili gosterir
Kesir olcekte payda kuculdukce olcek buyur. 1/25.000'in paydasi (25 bin) 1/500.000'in paydasindan (500 bin) kucuk oldugu icin 1/25.000 daha BUYUK olceklidir; buyuk olcekli haritalar daha dar alani daha ayrintili ve daha az hatayla gosterir. Payda buyudukce (kucuk olcek) ayrinti azalir, hata artar.
Payda buyuk olan (500.000) haritanin 'buyuk olcekli' oldugu ve daha ayrintili oldugu sanilir; oysa payda kucuk olan buyuk olceklidir.
- 19.
Ayni bolgeyi gosteren iki izohipsli haritadan birinde egriler cok sik, digerinde cok seyrek cizilmistir. Egrilerin sik oldugu alanla ilgili asagidakilerden hangisi DOGRUDUR?
YanlışDoğru cevap: B — Egim fazladir (dik) ve gercek alan ile izdusum (harita) alan arasindaki fark buyuktur
Izohipsler siklastikca ayni yukselti farki daha kisa yatay mesafede asilir; bu da EGIMIN FAZLA (dik) oldugunu gosterir. Egim arttikca gercek (egimli yuzey) alan ile izdusum (harita/kus ucusu) alan arasindaki fark buyur. Seyrek egriler ise az egimi (yatay araziyi) gosterir.
Sik izohipsin az egim veya yatay arazi anlamina geldigi sanilir; oysa sik egri dik egim demektir ve gercek alan izdusumden buyuktur.
- 20.
Turkiye'nin en dogusundaki ile en batisindaki noktalari arasinda 76 dakikalik yerel saat farki bulunmasinin temel nedeni asagidakilerden hangisidir?
YanlışDoğru cevap: A — Dogu-bati dogrultusunda yaklasik 19 meridyenlik bir genislige sahip olmasi
Yerel saat farki meridyen (dogu-bati) farkindan dogar. Turkiye 26-45 dogu, yani ~19 meridyen genisligindedir; 19 x 4 dk = 76 dakika. Paralel (kuzey-guney) genisligi, denizler, yukselti ya da donence yerel saat farkiyla ilgili degildir.
Saat farkinin paralel genisligiyle olustugu sanilir; oysa saat farki yalnizca meridyen (boylam) genisligiyle iliskilidir.
- 21.
Turkiye'de guneyden kuzeye dogru gidildikce (paralel derecesi arttikca) asagidaki degisimlerden hangisi beklenmez?
YanlışDoğru cevap: E — Iki meridyen arasindaki mesafenin (km) surekli artmasi
Kutba (kuzeye) gidildikce meridyenler birbirine YAKLASIR; bu yuzden iki meridyen arasindaki mesafe artmaz, AZALIR. Digerleri dogrudur: kuzeye gidildikce isin acisi kuculur, golge uzar, sicaklik azalir, gece-gunduz farki artar.
Meridyenler arasi mesafenin kutba dogru arttigi sanilir; oysa meridyenler kutuplarda birlestigi icin bu mesafe kuzeye gidildikce azalir.
- 22.
Turkiye'nin ozel konumu degerlendirilirken sinir komsulari ele alinmaktadir. Asagidakilerden hangisi Turkiye'nin bir kara komsusu DEGILDIR?
YanlışDoğru cevap: E — Romanya
Turkiye'nin sekiz kara komsusu Yunanistan, Bulgaristan, Gurcistan, Ermenistan, Nahcivan (Azerbaycan), Iran, Irak ve Suriye'dir. Romanya, Karadeniz'in kuzeybatisinda yer alir ve Turkiye ile kara siniri YOKTUR.
Karadeniz'e kiyisi olan Romanya'nin Turkiye'ye kara komsusu oldugu sanilir; oysa aralarinda deniz vardir, kara siniri yoktur.
- 23.
Ayni anda 25 dogu meridyenindeki bir gemide yerel saat 09:00'dir. Bu geminin 40 dogu meridyenindeki bir limana gore yerel saati kac dakika GERIDEDIR?
YanlışDoğru cevap: D — 60 dakika
Meridyen farki 40-25=15'tir. 15 x 4 dk = 60 dakika. Gemi 25 dogu ile daha BATIDA oldugu icin, daha dogudaki (40 dogu) limana gore yerel saati 60 dakika geridedir.
Batidaki noktanin dogudakinden ileride oldugu sanilir; oysa dogu ileri, bati geridir, bu yuzden gemi 60 dk geridedir.
- 24.
Bir harita ile ilgili 'gercek alan', 'izdusum (yatay) alan' ve olcek kavramlari birlikte degerlendirilmektedir. Buna gore asagidakilerden hangisi YANLISTIR?
YanlışDoğru cevap: D — Buyuk olcekli bir harita, ayni bolgeyi kucuk olcekliye gore daha genis bir alani kapsayacak sekilde gosterir
Buyuk olcekli harita, ayni kagit uzerinde DAR (kucuk) bir alani ayrintili gosterir; genis alani kapsayan harita kucuk olceklidir. Dolayisiyla D yanlistir. Digerleri dogrudur: egimli arazide gercek alan izdusumden her zaman buyuktur, egim arttikca fark artar, duz arazide iki alan esittir, kucuk olcekte ayrinti azdir ve hata orani fazladir.
Buyuk olcekli haritanin genis alan kapsadigi sanilir; oysa buyuk olcekli harita dar alani ayrintili gosterir, genis alani kucuk olcekli harita kapsar.
Sık sorulanlar
- KPSS Türkiye’nin Coğrafi Konumu konusundan ne çıkıyor?
- Matematiksel ve özel konum; konumun sonuçları, harita ve ölçek.
- Türkiye’nin Coğrafi Konumu sorularının çözümü var mı?
- Var — bu sayfadaki her sorunun altında doğru cevap ve gerekçesi yazıyor, yanlış şıkların dayandığı hata da açıklanıyor.