KPSS Yer Şekilleri ve Su Örtüsü — Çözümlü Sorular

YanlışDoğru cevap: C — Gelgit genliğinin (met-cezir) çok yüksek olması

Delta oluşumu için akarsuyun bol alüvyon getirmesi (A), kıyının sığ olması (B), biriken malzemeyi süpürecek güçlü akıntıların (D) ve dalga/gelgitin (E) zayıf olması gerekir. Yüksek gelgit genliği biriken alüvyonu sürekli dağıtacağından delta oluşumunu ENGELLER; bu nedenle yüksek met-cezir delta için beklenen bir koşul değildir. Akdeniz gibi gelgitin zayıf olduğu kıyılarda büyük deltaların oluşması bunu doğrular.

Öğrenci delta oluşumunu yalnızca “akarsu alüvyon taşır” koşuluna indirger; birikmiş malzemenin dağılmaması için kıyı sularının sakin (zayıf gelgit/akıntı) olması gerektiğini gözden kaçırır.

YanlışDoğru cevap: C — Kızılırmak

Fırat ve Dicle Türkiye’de doğsa da ülke dışına çıkarak akar; Meriç ise büyük bölümüyle Türkiye dışında yer alır ve sınır oluşturur. Sakarya tamamı Türkiye’de olan ancak Kızılırmak’tan kısa bir akarsudur. Kaynağı ve denize döküldüğü yer tümüyle Türkiye sınırları içinde olan en uzun akarsu Kızılırmak’tır. Bu nedenle doğru yanıt C’dir.

“Türkiye’nin en uzun akarsuyu” ölçütü çoğu zaman ‘tamamı ülke içinde akan’ akarsuyu ifade eder; Fırat toplamda daha uzun olsa da bir bölümü yurt dışında aktığı için bu ölçüte uymaz.

YanlışDoğru cevap: D — Uludağ, Türkiye'nin en yüksek dağıdır.

Türkiye'nin en yüksek zirvesi yaklaşık 5137 m ile Ağrı Dağı'dır (A doğru); Ağrı volkanik kökenlidir (B doğru); Kaçkar, Karadeniz sıradağlarının en yüksek noktasıdır (C doğru); Erciyes İç Anadolu'da volkanik bir dağdır (E doğru). Uludağ ise yaklaşık 2543 m ile en yüksek dağ değildir; bu yüzden D yanlıştır.

Turizmiyle tanınan Uludağ en yüksek dağ sanılır; en yüksek zirve Ağrı Dağı'dır.

YanlışDoğru cevap: D — Gölün suyu tarımsal sulama için doğrudan elverişlidir.

Van Gölü'nün sodalı/acı sulu olması, suyunun sulama için doğrudan elverişli olmadığını gösterir; dolayısıyla 'tarımsal sulamaya elverişli' yargısına ulaşılamaz. Volkanik set gölü olması ve dışa akışının bulunmaması ise kapalı havza ve volkanik oluşum yargılarını destekler.

Sodalı-acı sulu kapalı havza gölünün suyu tarımsal sulama için uygun değildir; büyüklük elverişlilik anlamına gelmez.

YanlışDoğru cevap: E — Kumul – rüzgârın taşıdığı kumların bir yerde birikmesi

Kumul, rüzgârın taşıdığı kumların uygun yerlerde birikmesiyle oluşur; E doğrudur. Delta akarsu biriktirmesiyle oluşur, aşındırmayla değil (A yanlış). Mağara, kimyasal çözünme/karstik süreçle oluşur, rüzgârla değil (B yanlış). Falez, dalga aşındırmasıyla oluşur (C yanlış). Peribacası ise akarsu ve rüzgâr aşındırmasıyla oluşan aşınım şeklidir, biriktirmeyle değil (D yanlış).

Biriktirme ve aşındırma şekilleri karıştırılır; delta biriktirme, falez ve peribacası aşındırma kökenlidir.

YanlışDoğru cevap: B — Akarsuyun aşındırma gücü giderek artar.

Yukarı çığırdan ağza doğru eğim ve hız azalır; bu nedenle aşındırma AZALIR, biriktirme artar. Dolayısıyla "aşındırma gücü artar" diyen B yanlıştır. A, C, D, E bu yöndeki doğru değişimlerdir.

Akış aşağı gidildikçe aşındırmanın arttığı sanılır; oysa eğim azaldığından aşındırma azalır, biriktirme öne çıkar.

YanlışDoğru cevap: D — Tuz Gölü çevresindeki traverten oluşumları – buzul aşındırması

Erciyes ve Nemrut volkanik dağlardır (A, B doğru); Kuzey Anadolu Dağları kıvrım kökenlidir (C doğru); Kapadokya peribacaları volkanik tüflerin dış kuvvetlerce aşındırılmasıyla oluşmuştur (E doğru). Travertenler ise kalsiyum karbonatça zengin suların çökelmesiyle (kimyasal birikim) oluşur; buzul aşındırmasıyla değil. Bu nedenle D yanlıştır.

Öğrenci travertenlerin oluşumunu kimyasal çökelim yerine buzul/akarsu aşındırmasıyla açıklar.

YanlışDoğru cevap: B — Yer kabuğunun oldukça hareketli ve genç oluşumlu olduğu

Sık deprem, kaplıca (yer altı sıcak su kaynağı) ve volkanik arazi, hepsi yer kabuğunun hareketli ve jeolojik olarak genç/etkin olduğunu gösterir; bu nedenle B doğrudur. A, bu bulgularla doğrudan çelişir. C (yağış rejimi iklimle ilgilidir), D (volkanik topraklar genellikle verimlidir) ve E (akarsu aşındırması iklim/eğime bağlıdır) bu jeolojik verilerden çıkarılamaz.

Volkanik toprakların verimsiz olduğu sanılır; oysa volkanik/bazaltik topraklar çoğunlukla verimlidir.

YanlışDoğru cevap: E — Kuzey Anadolu Dağları — Volkanik püskürmelerle oluşan volkan konileri

Kuzey Anadolu Dağları kıvrım kökenli sıradağlardır; volkan konileri DEĞİLDİR, dolayısıyla E yanlıştır. A doğrudur (Toroslar kıvrım dağları). B doğrudur (volkanik dağlar). C doğrudur (peribacaları tüf aşınımı). D doğrudur (karstik şekiller kireç taşı çözünmesi).

Öğrenci volkanik dağlarla kıvrım dağlarını karıştırıp Kuzey Anadolu Dağları'nı volkanik sanar.

YanlışDoğru cevap: E — Kırgıbayır (badlands) → rüzgârın kum biriktirmesiyle oluşan tepeler

E yanlıştır: Kırgıbayır (badlands), bitki örtüsünden yoksun eğimli yamaçlarda SEL SULARININ (akarsuların) aşındırmasıyla oluşan yarıntılı arazidir; rüzgârın kum BİRİKTİRMESİYLE oluşan tepeler ise kumuldur. A (delta-akarsu biriktirme), B (peribacası-tüf aşınımı), C (moren-buzul biriktirme), D (falez-dalga aşınımı) doğrudur. Yanlış eşleştirme E'dedir.

Öğrenci kırgıbayırı rüzgâr biriktirme şekli (kumul) sanır; oysa kırgıbayır SU aşındırmasıyla oluşur. Rüzgâr biriktirmesi kumuldur.

YanlışDoğru cevap: A — Dağların kıyıya dik (enine) uzanması

Ege Bölgesi'nde dağlar (ve aralarındaki çöküntü ovaları) kıyıya dik/enine uzanır. Deniz, dağ aralarındaki alçak vadi ve grabenleri işgal ederek karanın içine sokulur; bu da koy, körfez ve yarımadaların oluşmasıyla çok girintili çıkıntılı bir kıyı meydana getirir ("enine kıyı tipi"). Karadeniz'de ise dağlar kıyıya paralel uzandığından deniz içeri giremez ve kıyı düz kalır. Temel neden A'dır.

Enine (kıyıya dik) uzanan dağlar girintili çıkıntılı kıyı, boyuna (kıyıya paralel) uzanan dağlar ise düz kıyı oluşturur. Öğrenci dik/paralel ilişkisini ters kurabilir (B hatası).

YanlışDoğru cevap: E — Falez (yalıyar) – Rüzgâr biriktirmesi

Falez (yalıyar), dalgaların kıyıdaki yüksek araziyi aşındırmasıyla oluşan dik kıyı şeklidir; yani deniz/dalga AŞINDIRMASI ürünüdür, rüzgâr BİRİKTİRMESİ değildir. Bu nedenle E yanlıştır. A (delta – akarsu biriktirmesi), B (peribacası – aşındırma), C (moren – buzul biriktirmesi), D (sarkıt-dikit – karstik erime/biriktirme) doğru eşleştirmelerdir.

Falezi biriktirme şekli sanmak; oysa dalga aşındırmasıyla oluşan bir kıyı aşınım şeklidir.

YanlışDoğru cevap: D — Obruklar (Konya çevresi) — buzul aşındırması

Konya çevresindeki obruklar, kalkerli (kireç taşı) arazide yer altı sularının kayayı eritmesi ve tavanın çökmesiyle oluşan karstik şekillerdir; buzul aşındırmasıyla oluşmazlar. Türkiye'de buzul aşındırması ancak yüksek dağların doruklarında sınırlıdır. Diğer eşleştirmeler (A, B, C, E) doğrudur.

Obruk ve dolinler karstik (erime-çökme) kökenlidir; buzul şekilleriyle (sirk, buzul vadisi) karıştırılmamalıdır.

YanlışDoğru cevap: E — Volkanik tüf tabakalarının birikmesi → üstteki dayanıklı kayanın koruması → alttaki yumuşak tüfün su ve rüzgârla aşınması

Peri bacaları, geçmiş volkanik faaliyetlerle biriken yumuşak tüf tabakaları üzerine daha dayanıklı bazalt/kaya bloklarının gelmesiyle başlar. Su ve rüzgâr yumuşak tüfü aşındırırken üstteki dayanıklı kaya bir şapka gibi altını korur; böylece koni biçimli, tepesi şapkalı peri bacaları oluşur (E). Diğer seçenekler buzul, akarsu-delta, karstik (obruk) ve çöl kumulu süreçleridir; peri bacası oluşumunu açıklamaz.

Peri bacaları karstik (kireç taşı çözünmesi) değil, volkanik tüfün seçici aşınmasıyla oluşur; üstteki sert kaya koruyucudur.

YanlışDoğru cevap: A — IV. Jeolojik Zaman'da arazinin epirojenik hareketlerle toptan yükselmesi

Türkiye'nin dağ sıraları III. Zaman'daki orojenezle kıvrılmış, ancak bugünkü yüksek ve engebeli genel görünümünü asıl olarak IV. Jeolojik Zaman'daki epirojenik (kıta oluşumu) toptan yükselmeyle kazanmıştır. Bu dikey yükselme, yükseltinin doğuya doğru artmasını ve arazinin genç/engebeli kalmasını sağlamıştır. Akarsu, buzul, karstlaşma ve rüzgâr dış kuvvetlerdir; genel yükseltiyi belirlemezler.

Yükseltiyi sadece dağ oluşumuna (orojenez) ya da dış kuvvetlere bağlamak; oysa toptan yükselme epirojenezle gerçekleşmiştir.

YanlışDoğru cevap: C — I ve II

I ve II doğrudur: iç kuvvetler magma kaynaklı enerjiyle engebeyi artırır, dış kuvvetler Güneş kaynaklı enerjiyle aşındırıp engebeyi azaltır. III yanlıştır: delta bir dış kuvvet (akarsu biriktirmesi) eseridir; fay ise iç kuvvet (tektonik) ürünüdür. III'te ikisinin yeri ters verilmiştir.

Delta ile fayın hangi kuvvete ait olduğunu ters kurmak; delta dış, fay iç kuvvet eseridir.

YanlışDoğru cevap: B — Obruk

Anlatılan mekanizma karstlaşmadır: kireç taşının yer altı sularınca eritilip yer altı boşlukları oluşması ve tavan çökmesiyle derin, dik yamaçlı çukurların (obruk) meydana gelmesidir. Sirk buzul, barkan rüzgâr, moren buzul birikimi, falez ise dalga aşındırması eseridir; hiçbiri kalker erimesiyle ilgili değildir.

Karstik çökme şekli olan obruğu, benzer görünümlü ama farklı kuvvetlerin (buzul/rüzgâr) eseri şekillerle karıştırmak.

YanlışDoğru cevap: D — Fırat, Türkiye'nin en uzun akarsuyudur ancak suları ülke dışına çıkarak Basra Körfezi'ne ulaşır

Türkiye'nin en uzun akarsuyu Fırat'tır; ancak Fırat suları ülke dışına geçerek Basra Körfezi'ne ulaşır. Sınırları tümüyle içinde akan en uzun akarsu ise Kızılırmak olup Karadeniz'e dökülür ve kaynağını da Türkiye'den alır. Dicle de ülke dışına çıkar; Sakarya Karadeniz'e dökülür ve en uzun değildir.

'Tamamı Türkiye içinde akan en uzun akarsu' olan Kızılırmak'ı, 'Türkiye'nin en uzun akarsuyu' olan Fırat ile karıştırmak.

YanlışDoğru cevap: C — Tektonik bir çukurun bir ucunun Nemrut volkanı lavlarıyla kapanması sonucu genişlemiştir

Van Gölü tektonik kökenli bir çukurda yer alır; çukurun bir ucunun Nemrut volkanının lavlarıyla set çekilerek kapanması gölün bugünkü büyüklüğünü kazanmasını sağlamıştır. Yani tektonik çukur + volkanik (lav) set birleşimidir. Maar, karstik, sirk veya heyelan seti açıklamaları Van için geçerli değildir.

Van Gölü'nü sadece volkanik krater ya da sadece tektonik köken sanmak; oysa tektonik çukurun lav setiyle kapanması söz konusudur.

YanlışDoğru cevap: E — Bafa (Çamiçi) Gölü — Karstik

Bafa (Çamiçi) Gölü karstik değildir; Büyük Menderes'in taşıdığı alüvyonların eski bir körfezin önünü kapatmasıyla oluşmuş bir alüvyal set gölüdür. Tuz Gölü tektonik, Eğirdir karstik, Meke volkanik maar, Tortum ise heyelan set gölü olduğundan diğer eşleştirmeler doğrudur.

Göller Yöresi'ne yakın olduğu için Bafa'yı karstik sanmak; oysa alüvyal set gölüdür.

YanlışDoğru cevap: A — Kıyılardaki gelgit (met-cezir) etkisinin çok zayıf olması

Estuar (haliç), akarsu ağzının güçlü gelgit akıntılarıyla huni biçiminde açılmasıyla oluşur. Türkiye'yi çevreleyen denizlerde gelgit çok zayıf olduğundan akarsular ağızlarında estuar yerine delta oluşturur. Bu yüzden Türkiye kıyılarında gerçek haliç tipi kıyı görülmez.

Türkiye'de estuar olmamasını alüvyon azlığına ya da dağ doğrultusuna bağlamak; asıl neden gelgitin zayıflığıdır.

YanlışDoğru cevap: D — Dağların kıyıya dik (enine) uzanması ve deniz sularının vadiler boyunca içeri girmesi

Ege'de dağlar (horst-graben yapısı) kıyıya dik uzanır; graben ovaları ve vadiler boyunca deniz içeriye girerek girintili-çıkıntılı bir kıyı, çok sayıda koy-körfez-yarımada oluşturur. Bu yapı denizel etkinin iç kesimlere en fazla Ege'den sokulmasını sağlar. Karadeniz'de ise dağlar paralel olduğu için denizellik iç kesime az girer.

Ege'nin girintili kıyısını dağların paralelliğine bağlamak; oysa girinti dağların kıyıya DİK uzanmasından kaynaklanır.

YanlışDoğru cevap: C — Kurak-yarı kurak iklim nedeniyle bitki örtüsünün cılız olması ve toprağın gevşek/serbest kalması

Rüzgâr aşındırması ve biriktirmesi, taneleri tutacak bitki örtüsünün zayıf olduğu, toprağın kuruyup gevşediği kurak-yarı kurak alanlarda etkilidir. İç ve Güneydoğu Anadolu'nun karasal/kurak iklimi ve cılız bitki örtüsü bu koşulu sağladığı için rüzgâr şekilleri buralarda belirgindir. Yükselti, kalker veya gelgit rüzgâr etkinliğinin nedeni değildir.

Rüzgâr etkinliğini yükseltiye ya da kayaç türüne bağlamak; asıl belirleyici kuraklık ve bitki örtüsünün cılızlığıdır.

YanlışDoğru cevap: D — Girintili-çıkıntılı, çok sayıda büyük körfezli bir kıyı oluşması

Dağların kıyıya paralel uzandığı Karadeniz kıyısında deniz, dağlar arasına giremediği için kıyı sade (az girintili) olur; büyük körfez-yarımada oluşmaz. Bu yüzden 'girintili-çıkıntılı, çok sayıda büyük körfezli kıyı' beklenmez. Dar kıyı ovaları, denizelliğin iç kesime az girmesi, derin vadiler ve hızlı yükselti artışı ise paralel dağların beklenen sonuçlarıdır.

Girintili-çıkıntılı kıyıyı paralel dağlara bağlamak; oysa girinti dağların kıyıya DİK olduğu Ege'nin özelliğidir.

YanlışDoğru cevap: B — Bölgenin her mevsim yağış alması

Bir akarsuyun rejimi (akım düzeni) beslendiği yağışın dağılımına bağlıdır. Karadeniz bölgesi her mevsim yağış aldığından buradaki akarsular yıl boyu bol ve düzenli akışlıdır. Kar erimesine bağlı beslenme (İç/Doğu Anadolu) ilkbaharda taşkın-yazın azalma yaratıp düzensiz rejime yol açar.

Düzenli rejimi kar erimesine bağlamak; oysa düzenlilik her mevsim yağış almaktan kaynaklanır, kar erimesi düzensizlik yaratır.

YanlışDoğru cevap: B — Suların denize boşalamayıp buharlaşma ve sızmayla kaybolması, çözünmüş tuzların gölde birikmesi

Kapalı havzalarda sular denize ulaşamaz; buharlaşma ve sızma ile kaybolur, buna karşın suyun taşıdığı çözünmüş mineraller (tuzlar) gölde kalıp zamanla yoğunlaşır. Kurak iklimin de eklenmesiyle sular tuzlu/acı olur. Bu yüzden Tuz Gölü ve Van Gölü tuzlu/sodalıdır. Köken (karstik/buzul) ya da bol su taşınması bu tuzlanmanın nedeni değildir.

Tuzlanmayı gölün köken tipine bağlamak; asıl neden kapalı havzada suyun denize boşalamayıp tuz biriktirmesidir.

YanlışDoğru cevap: E — Delta ovası — Akarsu biriktirmesi

Delta ovası, akarsuyun denize/göle döküldüğü yerde taşıdığı alüvyonları biriktirmesiyle oluşur; doğru eşleştirme budur. Sirk buzul aşındırması, barkan rüzgâr biriktirmesi, falez dalga aşındırması, traverten ise karstik (kimyasal) birikim eseridir; diğer seçenekler bu yüzden yanlıştır.

Şekilleri yanlış dış kuvvete bağlamak (ör. sirki rüzgâra, barkanı buzula, falezi karstlaşmaya).

YanlışDoğru cevap: A — Menderesli akarsu vadisinin oluşması

Menderes (kıvrımlı akarsu yatağı), akarsuyun az eğimli arazide yana doğru aşındırıp biriktirmesiyle oluşan bir dış kuvvet şeklidir. Deprem, volkanizma, faylanma ve kıvrım dağların yükselmesi ise yer içi enerjiyle işleyen iç kuvvet süreçleridir.

Menderesi (dış kuvvet eseri) iç kuvvet süreçleriyle karıştırmak.

YanlışDoğru cevap: B — Kuzey Anadolu ve Doğu Anadolu fay hatları gibi genç ve aktif kırık kuşaklarının bulunması

Türkiye, Alp-Himalaya kuşağında genç ve aktif Kuzey Anadolu Fayı (KAF) ile Doğu Anadolu Fayı (DAF) üzerinde yer alır. Levha hareketleriyle enerji biriktiren bu diri kırık hatları boyunca sık ve şiddetli depremler olur; bu nedenle ülkenin büyük bölümü birinci ve ikinci derece deprem kuşağındadır. Yükselti, akarsu veya karst bu durumun nedeni değildir.

Deprem riskini yükseltiye ya da dış kuvvetlere bağlamak; asıl neden diri fay hatlarıdır.