Türkiye Coğrafyası
KPSS Sanayi — Çözümlü Sorular
Sanayi kolları, dağılışı ve hammadde ilişkisi.
Bu konunun anlatımı da hazır: Sanayi — Kollar, Etkileyen Faktörler ve Sanayi Bölgeleri
20 soru — hepsi çözümlü
Şıkka dokun; doğru cevabı, gerekçesini ve yanlış şıkkın tuzağını görürsün.
- 1.
Şeker fabrikalarının pancar üretim alanlarına, çimento fabrikalarının ise kireç taşı yataklarına yakın kurulması ortak olarak aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?
YanlışDoğru cevap: B — Ham maddenin ağır, hacimli ya da çabuk bozulur olması nedeniyle taşıma maliyetinin düşürülmesiyle
Pancar çabuk bozulan ve suyu bol (ağır) bir ham madde, kireç taşı ise ağır ve hacimli bir ham maddedir. Her iki fabrika türü de ham maddeyi uzağa taşımanın maliyetli ve verimsiz olması nedeniyle ham madde kaynağına yakın kurulur; ortak neden taşıma maliyetinin düşürülmesidir. Pazara yakınlık (C) ise daha çok hafif/dayanıklı ham madde kullanan veya son ürünü hızlı tüketilen sanayiler için geçerlidir.
Öğrenci tüm fabrikaların pazara yakın kurulacağını sanır; ağır, hacimli veya çabuk bozulan ham madde kullanan sanayilerin ham maddeye yakınlığı zorunlu kıldığını göz ardı eder.
- 2.
Aşağıdaki il–sanayi kolu eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
YanlışDoğru cevap: D — Sinop – demir-çelik
Türkiye'nin başlıca demir-çelik merkezleri Karabük, İskenderun ve Ereğli (Zonguldak)'tır (A, B, C doğru); Seydişehir ise alüminyum üretimiyle öne çıkar (E doğru). Sinop demir-çelik sanayi merkezi değildir; bu nedenle D yanlış eşleştirmedir.
Karadeniz kıyısındaki her il demir-çelik merkezi sanılır; Sinop bu sanayinin merkezlerinden değildir.
- 3.
Bir sanayi kuruluşunun, ham maddesi bozulabilen ve ağırlığı işlenince önemli ölçüde azalan bir ürüne dayanması durumunda tesis genellikle ham madde kaynağına yakın kurulur. Buna göre aşağıdaki sanayi kollarından hangisi bu ilkeye en tipik örnektir?
YanlışDoğru cevap: E — Şeker (pancar) fabrikası
Şeker pancarı çabuk bozulan, su oranı yüksek ve işlendiğinde ağırlığının büyük kısmını yitiren bir ham maddedir; uzağa taşınması ekonomik değildir. Bu yüzden şeker fabrikaları pancar üretim alanlarına yakın kurulur (E). Otomobil montajı pazara, hazır giyim iş gücüne, yazılım nitelikli iş gücüne, ekmek fırını ise tüketiciye (pazara) yönelik konumlanır.
‘Ham maddeye yakınlık’ ilkesi, bozulabilen/ağırlık kaybeden ham maddeler için geçerlidir; pazara ya da iş gücüne yönelik sanayilerle karıştırılır.
- 4.
Şeker fabrikalarının, ham maddesi olan şeker pancarının üretildiği tarım alanlarına yakın kurulmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
YanlışDoğru cevap: B — Ham maddenin ağır, hacimli ve çabuk bozulabilir olması
Şeker pancarı ağır, hacimli ve çabuk bozulan (fire veren) bir üründür; uzağa taşınması hem maliyetli hem de kalite kaybına yol açar. Bu nedenle fabrikalar ham maddenin üretildiği alanlara yakın kurulur; B doğrudur. A (dağlık şart değil), C (pancar iç bölgelerde de yetişir), D (tersine, işlenmiş şeker taşınması daha kolaydır) ve E kuruluş yerini açıklamaz.
İşlenmiş ürünle ham maddenin taşınabilirliği karıştırılır; oysa dayanıksız/ağır ham madde kaynağa yakın işlenir.
- 5.
Marmara Bölgesi'nin Türkiye'nin en gelişmiş sanayi bölgesi olmasında aşağıdaki etkenlerden hangisinin payı EN AZDIR?
YanlışDoğru cevap: D — Yer altı zengin maden yataklarının bölgede yoğunlaşması
Marmara'nın sanayideki üstünlüğü; limanlara yakınlık (A), yoğun nüfusa dayalı iş gücü ve büyük iç pazar (B), gelişmiş kara-demir yolu ağı (C) ve sermaye/yatırım birikimi (E) ile açıklanır. Bölgenin sanayisi hammadde bakımından büyük ölçüde diğer bölgelerden ve ithalattan beslenir; kendi zengin MADEN yatakları sanayinin başlıca nedeni değildir. Bu nedenle payı en az olan etken D'dir.
Öğrenci sanayi gelişmesini otomatik olarak yer altı kaynaklarına bağlar; oysa Marmara'nın avantajı ulaşım, pazar, iş gücü ve sermayedir; maden yatakları belirleyici değildir.
- 6.
Şeker pancarından şeker üretilirken pancarın ağırlığının büyük bölümü su ve posa olarak işlem sırasında kaybedilir; ayrıca sökülen pancar çabuk bozulur. Bu bilgilere dayanarak şeker fabrikalarının kuruluş yeri seçilirken en çok dikkate alınan faktör aşağıdakilerden hangisidir?
YanlışDoğru cevap: B — Hammaddeye (üretim alanına) yakınlık
Hammaddesi (pancar) çabuk bozulan ve işlenirken ağırlık/hacim kaybeden sanayiler hammaddeye yakın kurulur; böylece bozulmadan ve fazla nakliye maliyeti olmadan işlenir. Bu yüzden şeker fabrikaları pancar üretim bölgelerinde (İç Anadolu, Konya, Kayseri vb.) yer alır.
Öğrenci her sanayi pazara kurulur sanabilir; oysa hammaddesi bozulan/ağırlık kaybeden sanayi (şeker, konserve) hammaddeye yakın kurulur.
- 7.
Türkiye'de demir-çelik sanayisinin üç merkezinden Ereğli ve İskenderun kıyıda, Karabük ise iç kesimde kurulmuştur. Karabük'ün diğerlerinden farklı olarak kıyıdan uzakta bir noktada kurulmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
YanlışDoğru cevap: C — Siyasi ve stratejik (savunma) bir kararla kurulmuş olması
Karabük Demir-Çelik Fabrikası (1937), hammaddeye veya limana yakınlık gibi ekonomik faktörlerle değil, savunma ve bölge kalkındırma amaçlı siyasi-stratejik bir kararla iç kesimde kurulmuştur. Ereğli ve İskenderun ise ithal cevher/kömürü limanla getirebilmek için kıyıda yer alır.
Karabük çevre demir cevherine ya da limana yakınlık için kuruldu sanılır; oysa kuruluş nedeni siyasi/stratejik karardır.
- 8.
Çimento üretiminde hammadde olan kalker ve kil yurdun hemen her yerinde bulunur; ancak üretilen çimento ağır ve düşük değerli bir üründür, uzağa taşınması maliyetlidir. Bu özelliklere göre çimento fabrikalarının dağılışı için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
YanlışDoğru cevap: D — Tüketim (pazar) bölgelerine yakın, yurt geneline yayılmış olarak kurulur
Çimentonun hammaddesi (kalker-kil) her yerde bulunduğundan yer seçmede belirleyici değildir; ürün ağır ve ucuz olduğu için uzağa taşınması kârsızdır. Bu nedenle çimento fabrikaları tüketim (pazar) bölgelerine yakın şekilde yurt geneline dağılmış olarak kurulur.
Çimento hammaddesi az sanılıp birkaç ilde toplandığı düşünülür; aslında hammadde bol, ürün ağır olduğu için pazara yakın ve geniş dağılır.
- 9.
Marmara Bölgesi, Türkiye sanayisinin en gelişmiş bölgesidir. Aşağıdakilerden hangisi Marmara'nın bu üstünlüğünü AÇIKLAYAN faktörlerden biri DEĞİLDİR?
YanlışDoğru cevap: D — Geniş tarım arazileri sayesinde tarıma dayalı gelirin yüksek olması
Marmara'nın sanayi üstünlüğü; geniş iç pazar, gelişmiş ulaşım ve limanlar, sermaye birikimi, nitelikli işgücü ve ithal girdiye kolay erişim gibi faktörlere dayanır. Üstünlüğün temeli tarım geliri değildir; aksine bölgenin ekonomisi sanayi ve hizmete dayanır. Bu nedenle 'tarım arazileri sayesinde' seçeneği üstünlüğü açıklamaz.
Sanayi gelişmişliği tarıma bağlanamaz; sanayi merkezleri sermaye, pazar, ulaşım ve işgücü faktörleriyle açıklanır.
- 10.
Alüminyum üretimi çok yüksek miktarda elektrik enerjisi gerektirir ve bu nedenle üretim tesisi genellikle enerji üretim/kaynağına yakın kurulur. Türkiye'de bu mantığa uygun olarak kurulmuş alüminyum tesisi aşağıdaki merkezlerden hangisindedir?
YanlışDoğru cevap: D — Seydişehir
Seydişehir (Konya), Türkiye'nin alüminyum tesisinin bulunduğu merkezdir; alüminyum üretimi çok yüksek elektrik enerjisi gerektirdiğinden enerji faktörü belirleyici olmuştur. Karabük/İskenderun demir-çelik, Aliağa petrokimya-rafineri, Kırıkkale rafineri merkezidir.
Alüminyum tesisi demir-çelik merkezleriyle karıştırılır; oysa alüminyum enerji-yoğun olup Seydişehir ile anılır.
- 11.
Bir ülkede şu gözlemler yapılıyor: (I) çalışan nüfusun büyük bölümü sanayi ve hizmet sektöründe; (II) ihracatın çoğunluğu işlenmiş sanayi ürünlerinden oluşuyor; (III) kişi başına enerji tüketimi yüksek. Bu gözlemlerin ortak olarak işaret ettiği durum aşağıdakilerden hangisidir?
YanlışDoğru cevap: B — Ülkenin sanayileşme ve gelişmişlik düzeyinin yüksek olduğu
Sanayi-hizmet sektöründe çalışan nüfus oranının yüksekliği, ihracatta işlenmiş ürün payının fazlalığı ve kişi başına enerji tüketiminin yüksekliği birlikte bir ülkenin sanayileşmiş ve gelişmiş olduğunu gösterir. Bu göstergeler sanayinin bir gelişmişlik ölçütü olmasıyla ilgilidir.
Enerji tüketimi ya da ihracat tek başına kaynak zenginliği sanılır; üç gösterge birlikte gelişmişlik/sanayileşmeyi anlatır.
- 12.
Ekmek üretiminde ürün çok çabuk bayatlar ve tüketildiği yere hemen ulaştırılması gerekir. Gazete de günü geçince değerini yitirir. Bu iki üretim dalının kuruluş yeri seçiminde ortak olarak belirleyici olan faktör aşağıdakilerden hangisidir?
YanlışDoğru cevap: C — Pazara (tüketiciye) yakınlık
Ürünü çabuk bozulan/değerini yitiren (ekmek, gazete, süt ürünleri) üretim dalları, ürünü hızla tüketiciye ulaştırmak zorunda olduğundan pazara (tüketim merkezine) yakın kurulur. Bu nedenle fırınlar ve gazete matbaaları büyük yerleşim merkezlerinde yoğunlaşır.
Bu ürünler hammaddeye kurulur sanılır; oysa ürünün çabuk bozulması/günlüğü pazara yakınlığı zorunlu kılar.
- 13.
Türkiye'de sanayi bölgeler arasında dengesiz dağılmıştır. Doğu Anadolu Bölgesi sanayi yönünden en geri kalmış bölgedir. Aşağıdakilerden hangisi Doğu Anadolu'nun bu geriliğinin nedenleri arasında GÖSTERİLEMEZ?
YanlışDoğru cevap: E — Deniz kıyısının uzun olması sayesinde limanların fazla olması
Doğu Anadolu iç bölgedir ve denize kıyısı yoktur; dolayısıyla 'uzun kıyı ve çok liman' doğru değildir ve zaten gerilik nedeni olamaz. Bölgenin sanayi geriliği; engebeli/yüksek arazi, sert iklim, sermaye-işgücü yetersizliği ve dar iç pazar gibi gerçek faktörlerden kaynaklanır.
Doğu Anadolu'nun denize kıyısı olduğu sanılabilir; bölge iç bölgedir, deniz/liman avantajı yoktur.
- 14.
Organize Sanayi Bölgeleri (OSB) kurulmasının amaçları arasında aşağıdakilerden hangisi GÖSTERİLEMEZ?
YanlışDoğru cevap: E — Tüm sanayi kollarını yalnızca Marmara Bölgesi'nde toplamak
OSB'lerin amacı sanayiyi planlı alanlarda toplamak, altyapı ve çevre kontrolünü kolaylaştırmak, tarım arazilerini korumak ve teşviklerle sanayileşmeyi geri kalmış bölgelere yayarak bölgeler arası farkı azaltmaktır. Sanayiyi tek bir bölgede (Marmara'da) toplamak bu amacın tam tersidir.
OSB'ler sanayiyi merkezileştirmek için değil, dengeli/planlı dağıtmak ve teşvikle yaymak için kurulur.
- 15.
Bir sanayi kolu için şunlar veriliyor: en eski ve en yaygın sanayi dalıdır, emek-yoğundur (bol işgücü ister) ve ilk fabrikaları pamuk üretim bölgelerine yakın kurulmuştur. Adana, Kahramanmaraş, Gaziantep ve Denizli bu kolun önde gelen merkezleridir. Bu sanayi kolu aşağıdakilerden hangisidir?
YanlışDoğru cevap: B — Dokuma (tekstil) sanayisi
En eski, en yaygın ve emek-yoğun olan; pamuklu kolunda hammaddeye (pamuk bölgelerine) yakın kurulan sanayi dokuma/tekstil sanayisidir. Adana, Kahramanmaraş, Gaziantep ve Denizli pamuklu dokumada önde gelen merkezlerdir. Demir-çelik ve petrokimya emek değil sermaye/enerji yoğundur.
Emek-yoğun ve pamuğa bağlı özellikler ağır sanayi ile karıştırılır; bu tanım tekstil sanayisine aittir.
- 16.
Petrol rafinerileri ham petrolün işlenip akaryakıta dönüştürüldüğü tesislerdir. Türkiye'de rafineriler ithal ham petrolün deniz yoluyla getirildiği kıyı noktalarda ya da boru hattı/pazar bağlantısı olan iç noktalarda kurulmuştur. Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin rafineri merkezlerinden biri DEĞİLDİR?
YanlışDoğru cevap: E — Karabük
Türkiye'nin başlıca rafinerileri İzmit (Körfez), İzmir-Aliağa, Kırıkkale ve Batman'dadır. Karabük ise rafineri değil, demir-çelik (ana metal) sanayi merkezidir. Bu nedenle Karabük rafineri merkezi değildir.
Karabük ağır sanayi merkezi olduğu için rafineri sanılabilir; Karabük demir-çeliktir, rafineri değildir.
- 17.
Türkiye'de otomotiv sanayisi büyük sermaye ile nitelikli işgücü gerektirir; ayrıca montaj ve dağıtım için geniş pazara ve limana yakınlık önemlidir. Bu özellikler dikkate alındığında otomotiv sanayisinin en çok yoğunlaştığı bölge ve bunun temel nedeni aşağıdakilerden hangisinde birlikte doğru verilmiştir?
YanlışDoğru cevap: C — Marmara — sermaye, nitelikli işgücü, büyük pazar ve limanların bir arada olması
Otomotiv sermaye ve nitelikli işgücü yoğun bir sanayidir; montaj-dağıtım için geniş pazar ve limanlar avantaj sağlar. Bu faktörlerin (sermaye+nitelikli işgücü+pazar+liman) bir arada bulunduğu Marmara Bölgesi (Bursa, Kocaeli, Sakarya, İstanbul) otomotivin merkezidir.
Otomotiv ucuz işgücü ya da hammaddeye göre konumlanır sanılır; belirleyici olan sermaye, nitelikli işgücü, pazar ve limandır; bunlar Marmara'da toplanır.
- 18.
Cumhuriyet'in ilk yıllarında devletçilik ilkesi çerçevesinde sanayi ve madencilik alanında yatırım yapmak üzere kurulan; dokuma sanayisinde Sümerbank ile birlikte anılan, maden ve enerji alanında faaliyet gösteren kuruluş aşağıdakilerden hangisidir?
YanlışDoğru cevap: A — Etibank
Cumhuriyet'in ilk yıllarında devletçilik çerçevesinde Sümerbank dokuma-sanayi yatırımlarını, Etibank ise maden ve enerji alanındaki yatırımları yürütmek üzere kurulmuştur. Bu nedenle maden-enerji kuruluşu Etibank'tır.
Devlet sanayi bankaları genel bankalarla (Ziraat, Halkbank) karıştırılır; maden-enerji yatırımı Etibank'a aittir.
- 19.
Demir-çelik sanayisi 'anahtar sanayi' olarak da adlandırılır. Bu adlandırmanın temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
YanlışDoğru cevap: B — Otomotiv, makine ve inşaat gibi birçok sanayi koluna girdi (hammadde) sağlaması
Demir-çelik, otomotiv, makine, inşaat, gemi ve savunma gibi çok sayıda sanayi koluna temel girdi (çelik/demir) sağladığı için diğer sanayilerin gelişmesinin anahtarı sayılır; bu yüzden anahtar/temel sanayi denir. Gıda veya lüks ürün üretmez; sermaye-enerji yoğundur.
Anahtar sanayi çok işçi çalıştırdığı için sanılır; asıl neden diğer sanayilere girdi/altyapı sağlamasıdır.
- 20.
İki demir-çelik merkezi kıyıda kurulmuştur: biri Zonguldak yakınında taş kömürü havzasına ve limana bitişik, diğeri Akdeniz kıyısında liman avantajıyla ithal cevher/kömür getirmeye elverişli konumdadır. Bu iki merkez sırasıyla aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
YanlışDoğru cevap: B — Ereğli – İskenderun
Zonguldak yakınında taş kömürü havzasına ve limana bitişik olan demir-çelik merkezi Ereğli (Kdz. Ereğli), Akdeniz kıyısında liman avantajıyla ithal girdi getirmeye elverişli olan ise İskenderun'dur. Karabük iç kesimde (siyasi kararla), Seydişehir ise alüminyum merkezidir.
Kıyı demir-çelik merkezleri Karabük ile karıştırılır; kıyıdakiler Ereğli ve İskenderun'dur, Karabük iç kesimdedir.
Sık sorulanlar
- KPSS Sanayi konusundan ne çıkıyor?
- Sanayi kolları, dağılışı ve hammadde ilişkisi.
- Sanayi sorularının çözümü var mı?
- Var — bu sayfadaki her sorunun altında doğru cevap ve gerekçesi yazıyor, yanlış şıkların dayandığı hata da açıklanıyor.