KPSS Toprak ve Doğal Çevre — Çözümlü Sorular

YanlışDoğru cevap: D — Toprağın uzun süre karla örtülü kalması

Erozyonu artıran başlıca etkenler; bitki örtüsünün tahribi (A), fazla eğim (B), toprağı bir anda süpüren sağanak yağışlar (C) ve yanlış tarım uygulamalarıdır (E). Toprağın karla örtülü kalması ise yüzeyi koruyup yağmurun doğrudan çarpma ve taşıma etkisini azalttığından erozyonu artırmaz, aksine geçici olarak yavaşlatır; bu nedenle payı en azdır.

Öğrenci “kar” denince olumsuz bir doğa olayı sanıp erozyonu artırdığını düşünür; oysa kar örtüsü toprağı örterek yağmur damlalarının aşındırıcı etkisini geçici olarak azaltır.

YanlışDoğru cevap: C — Meraları taşıma kapasitesinin üzerinde aşırı otlatmaya açmak

Meraların taşıma kapasitesinin üzerinde aşırı otlatılması bitki örtüsünü tahrip ederek toprağı korumasız bırakır ve erozyonu artırır. Kontur sürüm, ağaçlandırma, taraçalama ve nöbetleşe ekim ise toprağı tutarak erozyonu azaltan uygulamalardır.

Bitki örtüsünü zayıflatan uygulamalar (aşırı otlatma) erozyonu artırır; koruyucu tarım teknikleriyle karıştırılmamalıdır.

YanlışDoğru cevap: A — Yüzeye çıkan suyun buharlaşmasıyla toprakta tuz birikmesi (çoraklaşma)

Kurak/yarı kurak bölgelerde drenaj yetersizse aşırı sulama, taban suyunu yükseltir; sıcaklıkla yüzeye çıkan su buharlaşınca içindeki tuzlar toprak yüzeyinde birikir. Bu tuz birikimi bitki gelişimini engeller ve toprağı verimsizleştirir; olaya çoraklaşma (tuzlanma) denir (A). Rüzgâr taşıması (deflasyon), heyelan (eğim-su ilişkisi) ve humus artışı farklı süreçlerdir.

Aşırı sulamanın kurak bölgede yol açtığı temel sorun erozyon değil, tuz birikmesiyle çoraklaşmadır.

YanlışDoğru cevap: B — Toprak terra rossadır ve Akdeniz ikliminde oluşmuştur.

Kızıl renk, kireçtaşı (kalker) ana kaya ve yazı kurak-sıcak, kışı ılık-yağışlı iklim tanımı tam olarak Akdeniz iklimini ve terra rossa (kırmızı Akdeniz toprağı) tarif eder. Terra rossa, kireçtaşının kimyasal çözünmesiyle açığa çıkan demir oksit nedeniyle kızıldır. Laterit de kırmızıdır ama ekvatoral-tropikal iklime aittir (A yanlış). Çernezyom koyu renkli ve karasaldır (C), podzol kül renkli ve soğuk-nemlidir (D), alüvyal ise taşınmış genç topraktır (E).

Öğrenci kızıl rengi görünce hemen laterit der; oysa Akdeniz'de kireçtaşı üzerindeki kızıl toprak terra rossadır. Renk tek başına yeterli değildir, iklim ve ana kaya birlikte değerlendirilmelidir.

YanlışDoğru cevap: C — Gür bitki örtüsü, yüksek eğime rağmen toprağı aşınmaya karşı korur.

Karadeniz'de eğim ve yağış fazla olmasına karşın erozyonun az olması, gür orman örtüsünün toprağı tutup yağış darbesini kırmasındandır. Bu, bitki örtüsünün eğimden daha belirleyici olduğunu gösterir. Eğim tek etken olsaydı Karadeniz'de erozyon şiddetli olurdu (A yanlış). Yağış her zaman erozyonu artırmaz; bitki örtüsü varsa koruyucudur (B yanlış). Karasal iklim erozyonu artırır, çünkü bitki örtüsü cılızdır (D ters). Erozyon nemli bölgede de olabilir (E yanlış).

Öğrenci 'eğim ve yağış fazlaysa erozyon çoktur' kuralı ezberler; Karadeniz örneği bu ezberi bozar. Belirleyici asıl faktör bitki örtüsüdür.

YanlışDoğru cevap: A — I. Alüvyal — II. Kolüvyal

Akarsuyun taşıyıp ova/delta tabanına biriktirdiği verimli genç toprak alüvyal (alluvial) topraktır. Yamaç eteğinde yerçekimi + yağışın kısa mesafede biriktirdiği iri taneli toprak ise kolüvyal (colluvial) topraktır. Her ikisi de taşınmış (azonal) topraktır ama taşıyıcıları farklıdır: alüvyal'i akarsu, kolüvyal'i yerçekimi taşır. Bu nedenle doğru sıralama I. Alüvyal, II. Kolüvyal'dir.

Öğrenci alüvyal ve kolüvyal toprağı karıştırır; ikisinin de taşınmış olduğunu bilir ama taşıyıcılarını ayırt edemez. Alüvyal'i akarsu (uzak-yatay), kolüvyal'i yamaç-yerçekimi (kısa mesafe) taşır.

YanlışDoğru cevap: C — Halomorfik (tuzlu) topraklar

Kurak iklimde, drenajı (su boşalması) bozuk çukur alanlarda buharlaşma sonucu yüzeyde tuz-sodyum birikir; bu intrazonal topraklara halomorfik (tuzlu) topraklar denir. Konya Ovası ve Tuz Gölü çevresi bunun klasik örneğidir; tuz birikimi tarımı engeller. Podzol soğuk-nemli, terra rossa Akdeniz, çernezyom karasal-verimli, alüvyal ise akarsu taşıma toprağıdır; hiçbiri tuz birikimiyle tanımlanmaz.

Öğrenci Konya çevresini kurak diye hemen alüvyal ya da verimsiz azonal toprak sanabilir; asıl ayırt edici özellik tuz birikimidir ve bu halomorfik toprağı işaret eder.

YanlışDoğru cevap: B — Bol ve sürekli yağışın toprak içindeki besin tuzlarını yıkayarak derine taşıması

Ekvatoral iklimde sıcaklık ve nem yüksek olduğu için kimyasal çözünme çok hızlıdır ve toprak (laterit) kalınlaşır. Ancak sürekli ve bol yağış, topraktaki bitki besin tuzlarını yıkayarak köklerin erişemeyeceği derinliğe taşır (yıkanma); geriye demir-alüminyum oksitler kalır. Bu yüzden kalın olmasına rağmen verimsizdir. Sıcaklık düşük değil yüksektir (A yanlış); bitki örtüsü çok gürdür (C yanlış); donma-çözülme kurak/soğuk bölgelerin fiziksel olayıdır (D yanlış); ana kayanın kireç olması verimsizliğin nedeni değildir (E yanlış).

Öğrenci 'kalın toprak = verimli toprak' sanır; oysa ekvatoral yıkanma besin tuzlarını uzaklaştırdığı için kalın laterit verimsizdir.

YanlışDoğru cevap: E — Bitki örtüsünün cılız olması nedeniyle toprağı tutan kök sisteminin bulunmaması

Karadeniz'de heyelanın nedenleri; bol yağış (zemin doygunluğu), fazla eğim, killi-geçirimsiz ana kaya ve insan müdahalesiyle (yol/yapı için yamaç kesme) eğim dengesinin bozulmasıdır (A, B, C, D doğru). Ancak Karadeniz'de bitki örtüsü cılız DEĞİL, tam tersine gürdür; orman örtüsü yaygındır. Dolayısıyla 'bitki örtüsünün cılız olması' Karadeniz heyelanlarını açıklayan bir faktör değildir. Cılız bitki örtüsü erozyonun nedenidir (İç/Doğu Anadolu), heyelanın değil.

Öğrenci erozyon nedenleriyle heyelan nedenlerini karıştırır; cılız bitki örtüsü erozyonu artırır, heyelanda ise asıl etken suya doygun killi zemin ve eğimdir.

YanlışDoğru cevap: D — Çernezyom (kara toprak)

Karasal/yarı nemli step ikliminde, çayır-bozkır bitki örtüsü altında oluşan koyu renkli, humusça zengin ve çok verimli toprak çernezyom (kara toprak) toprağıdır. Türkiye'de Erzurum-Kars platosu ve İç Anadolu step alanlarında görülür. Terra rossa Akdeniz (kızıl-kireçtaşı), laterit tropikal (kırmızı-verimsiz), podzol soğuk-nemli (kül renkli-asitli), regosol ise gevşek malzeme üzeri azonal toprağıdır.

Öğrenci koyu renkli verimli toprakla kızıl terra rossa'yı karıştırabilir; çernezyom karasal ve koyu, terra rossa Akdenizli ve kızıldır.

YanlışDoğru cevap: E — Kurak iç bölgelerde nem fazlalığı kimyasal çözünmeyi artırdığı için kalın topraklar oluşur.

Kimyasal çözünme nem ve sıcaklığa bağlıdır; kurak iç bölgelerde nem AZ olduğu için kimyasal çözünme yavaşlar ve topraklar genelde İNCE kalır. E seçeneği 'kurak iç bölgelerde nem fazlalığı' derken hem olguyu ters kurmuş (iç bölgeler kuraktır, nem fazla değildir) hem de yanlış sonuca varmıştır. Diğer seçenekler doğrudur: çölde sıcaklık farkı fiziksel çözünmeyi (A), ekvatorda nem-sıcaklık kimyasal çözünmeyi (B), dağda donma-çözülme fiziksel çözünmeyi (C) artırır; nemli Akdeniz'de kimyasal çözünme iç bölgelerden fazladır (D).

Öğrenci nem-çözünme ilişkisini kavrayamayıp kurak bölgeleri de nemli sanabilir; kimyasal çözünme nem gerektirir, kurak iç bölgede nem azdır.

YanlışDoğru cevap: B — Çölleşme (collesme)

Yarı kurak bir alanda aşırı otlatma, yanlış arazi kullanımı ve bitki örtüsünün yok edilmesiyle toprağın çöl benzeri verimsiz hâle gelmesine çölleşme (collesme) denir. Karapınar (Konya) Türkiye'de çölleşmeyle mücadelenin sembol örneğidir ve ağaçlandırmayla ilerlemesi durdurulmuştur. Heyelan bir kaymadır; asit yağmuru hava kirliliğine, küresel ısınma sera gazlarına, deprem tektoniğe bağlıdır; hiçbiri bu tanıma uymaz.

Öğrenci Karapınar'ı obruk/kuraklıkla anıp çölleşme terimini gözden kaçırabilir; tanım çöl benzeri verimsizleşme olduğu için doğru terim çölleşmedir.

YanlışDoğru cevap: B — Eğim yönünde (yukarıdan aşağıya doğru) sürüm yapmak

Eğim yönünde (yukarıdan aşağıya) sürüm yapmak, açılan saban izlerini âdeta suyun akacağı kanallara dönüştürür; yağmur suyu bu izlerden hızla akıp toprağı taşır, böylece erozyonu ARTIRIR. Erozyonu azaltan doğru uygulamalar; teraslama (A), ağaçlandırma (C), eğime dik/kontur sürüm (D) ve nadas yerine sürekli bitki örtüsü sağlamaktır (E). Dolayısıyla erozyonu artıran yanlış uygulama B'dir.

Öğrenci 'sürüm toprağı gevşetir, hepsi erozyonu artırır' sanabilir; oysa sürümün yönü belirleyicidir. Eğime DİK sürüm korur, eğim YÖNÜNDE sürüm erozyonu artırır.

YanlışDoğru cevap: B — Erozyon yavaş ve yaygın üst-toprak aşınması, heyelan ise ani ve kütlesel zemin kaymasıdır.

Erozyon, toprağın üst-verimli tabakasının su ve rüzgârla yavaş ve yaygın biçimde aşınıp taşınmasıdır; en çok İç ve Doğu Anadolu'da görülür. Heyelan ise eğimli-killi zeminin suya doyup yerçekimiyle ani ve kütlesel kaymasıdır; en çok Karadeniz'de görülür. Bu nedenle B doğrudur. A tanımları terstir; C yanlıştır (heyelan nemli bölgede); D bölgeleri ters vermiştir; E iki olay aynı değildir.

Öğrenci erozyon ve heyelanın dağılış bölgelerini ve hızını karıştırır; erozyon yavaş-yaygın (İç/Doğu Anadolu), heyelan ani-kütlesel (Karadeniz).

YanlışDoğru cevap: E — Çernezyom — akarsuyun taşıyıp biriktirmesi (azonal)

Çernezyom (kara toprak) bir ZONAL topraktır; karasal step iklimi ve çayır-bozkır bitki örtüsünün etkisiyle yerinde oluşur, akarsuyla taşınmaz. E seçeneği çernezyomu azonal (taşınmış) gösterdiği için yanlıştır. Diğer eşleştirmeler doğrudur: zonal-iklim/bitki (A), intrazonal-ana kaya/drenaj (B), azonal-taşınma (C), alüvyal-akarsu taşıması (D).

Öğrenci çernezyomu koyu-verimli diye alüvyalle karıştırıp 'taşınmış' sanabilir; çernezyom iklime bağlı yerli (zonal) topraktır, alüvyal ise taşınmış (azonal).

YanlışDoğru cevap: A — Akarsuların taşıdığı verimli alüvyal topraklarla kaplı olması

Çukurova (Seyhan-Ceyhan), Bafra (Kızılırmak) ve Çarşamba (Yeşilırmak) delta ovaları ile Büyük Menderes ve Gediz ovaları, akarsuların taşıyıp biriktirdiği verimli alüvyal topraklarla kaplıdır; bu yüzden Türkiye'nin en verimli tarım alanlarıdır. Podzol asitli-verimsiz (B), halomorfik tuzlu-verimsiz (C), laterit yıkanmış-verimsiz (D) topraklardır; terra rossa ise kireçtaşı araziler üzerinde oluşur, delta ovalarının ana toprağı değildir (E).

Öğrenci verimli toprağı hemen zonal bir toprakla (çernezyom/terra rossa) eşleştirebilir; oysa bu ova ve deltaların verimi akarsu kökenli alüvyal topraktan gelir.

YanlışDoğru cevap: A — Toprak podzoldur ve soğuk-nemli iklimle ilişkilidir.

Soğuk-nemli iklimde, iğne yapraklı (tayga tipi) orman örtüsü altında oluşan asitli, kül renkli ve verimsiz toprak podzoldur. Türkiye'de Doğu Karadeniz'in yüksek-nemli kesimlerinde podzol/podzolik topraklar görülür. Terra rossa Akdeniz-kızıl (B), çernezyom karasal step-koyu-verimli (C), halomorfik tuzlu-intrazonal (D), litosol ise taşlı-azonal (E) topraktır; hiçbiri bu tanıma uymaz.

Öğrenci Karadeniz'i sadece verimli-yeşil diye düşünüp podzolun asitli-verimsiz olduğunu atlayabilir; yüksek-nemli soğuk kesimlerde iğne yapraklı orman altında podzol oluşur.

YanlışDoğru cevap: D — Eğimli yamaçlarda teraslama yapıp meraları ıslah etmek

Eğimli yamaçlarda teraslama yapmak ve meraları ıslah etmek (bitki örtüsünü güçlendirmek), suyun hızını keserek ve toprağı tutarak erozyonu AZALTAN koruyucu uygulamalardır; erozyonu artıran uygulama olarak gösterilemez. Buna karşın aşırı otlatma (A), orman açma (B), toprağı çıplak nadasta bırakma (C) ve eğim yönünde sürüm (E) bitki örtüsünü zayıflatıp toprağı açıkta bıraktığı için erozyonu artırır. Dolayısıyla doğru cevap D'dir.

Öğrenci 'insan müdahalesi = erozyon artışı' genellemesi yapıp teraslama ve mera ıslahını da zararlı sanabilir; bu iki uygulama erozyonu azaltan koruma yöntemleridir.