KPSS Beşeri Coğrafya — Çözümlü Sorular

YanlışDoğru cevap: C — Kocaeli-Gebze çevresinde nüfusun yoğunlaşması

A (Çukurova), B (Ege ovaları), D (Antalya) ve E (Doğu Karadeniz kıyısı) örneklerinde nüfusun yoğunlaşmasının temel nedeni iklim, verimli tarım toprakları ve elverişli yeryüzü şekilleri gibi fiziki etkenlerdir. Kocaeli-Gebze çevresindeki yoğunlaşmanın temel nedeni ise sanayileşme, ulaşım ağı ve ekonomik yatırımlar gibi beşerî etkenlerdir. Bu nedenle diğerlerinden farklı olarak C'de temel etken beşerîdir.

Kıyıda olmak tek başına fiziki etken demek değildir; sanayi kaynaklı yoğunlaşmalarda (Kocaeli) belirleyici etken beşerîdir.

YanlışDoğru cevap: B — Kentlerde gecekondulaşmanın ve çarpık kentleşmenin artması

A (tarımda makineleşme/iş gücü ihtiyacının azalması), C (kentlerin çekiciliği), D (toprakların parçalanması) ve E (kırsalda iş yetersizliği) göçü başlatan itici veya çekici nedenlerdir. Kentlerde gecekondulaşma ve çarpık kentleşmenin artması ise göçün bir nedeni değil, yoğun göçün ortaya çıkardığı bir sonuçtur. Bu yüzden yalnızca sonuç olan B'dir.

Öğrenci gecekondulaşmayı göçün nedeni sanıyor; oysa o, göçün baskısıyla oluşan bir sonuçtur; neden ile sonuç karıştırılıyor.

YanlışDoğru cevap: E — Doğu Anadolu’nun yüz ölçümünün küçük olması nüfus yoğunluğunu azaltır.

Marmara’nın yoğun nüfusu sanayi, ticaret ve gelişmiş ulaşımla (A, B); Doğu Anadolu’nun seyrek nüfusu ise engebeli-yüksek yüzey şekilleri ve sert karasal iklimle (C, D) açıklanır. Doğu Anadolu aslında Türkiye’nin yüz ölçümü en büyük bölgesidir; nüfus yoğunluğunun düşüklüğü küçük alandan değil, geniş alana karşın az nüfustan kaynaklanır. Dolayısıyla E yanlıştır.

Nüfus yoğunluğu nüfusun alana oranıdır; geniş yüz ölçümlü bir bölgede nüfus az olduğu için yoğunluk düşer, yüz ölçümü küçük olduğu için değil.

YanlışDoğru cevap: B — İkinci yörenin doğal nüfus artış hızının kesinlikle daha yüksek olduğu söylenebilir.

Verilen bilgiler nüfus yoğunluğunu etkileyen çekici/itici etkenlere ilişkindir; doğal nüfus artış hızı (doğum-ölüm dengesi) hakkında bilgi içermez. Bu nedenle ikinci yörenin doğal artış hızının 'kesinlikle daha yüksek' olduğu çıkarımı yapılamaz. Diğer çıkarımlar verilen etkenlerden doğrudan desteklenir.

Yerleşme/yoğunluk etkenleri ile doğal nüfus artış hızı farklı kavramlardır; birinden diğeri kesin olarak çıkarılamaz.

YanlışDoğru cevap: B — Yalnızca nüfus miktarına bakılması

Nüfus miktarı ülkeden ülkeye değişen görece bir ölçüttür; kalabalık ama geçimi tümüyle tarıma dayanan yerleşmeler de vardır. Bu nedenle yalnızca nüfusa bakmak en az güvenilir ölçüttür (B). A, C, D ve E ise ekonomik yapı ve işlev temelli olduğundan kır-şehir ayrımında daha güvenilirdir; şehirleri asıl belirleyen, geçimin tarım dışı faaliyetlere dayanmasıdır.

Şehri kırdan ayıran tek ölçüt nüfus sanılır; asıl belirleyici, geçim kaynağının tarım dışı (sanayi-hizmet) olmasıdır.

YanlışDoğru cevap: A — Toplam nüfus artış hızı, doğal nüfus artış hızı olan ‰6’dan daha düşüktür.

Doğal nüfus artış hızı = doğum − ölüm = ‰18 − ‰12 = ‰6 (pozitif; D yanlış). Toplam (gerçek) artış hızı = doğal artış + net göç. Net göç DIŞARIYA olduğundan (negatif) toplam artış hızı ‰6’dan küçük olur; bu nedenle A doğrudur. Ancak dış göçün büyüklüğü verilmediğinden nüfusun kesinlikle azaldığı (C) ya da tam ‰6 olduğu (B) söylenemez; göç etkisiz de değildir (E yanlış).

Öğrenci doğal artış ile gerçek (toplam) artışı aynı sanıp net göçü hesaba katmaz.

YanlışDoğru cevap: E — Ülke genelinde toplam nüfus, göç nedeniyle azalmıştır.

İç göç ülke sınırları içinde bir yer değiştirmedir; nüfusu bir yerden diğerine taşır ama ülkenin toplam nüfusunu değiştirmez. Bu nedenle ‘toplam nüfusun azalması’ (E) iç göçle açıklanamaz; söylenemez. A (çarpık kentleşme), B (işsizlik-altyapı), C (kırsalda genç nüfus azalması) ve D (göç alan illerde yoğunluk artışı) iç göçün bilinen sonuçlarıdır.

İç göç ile dış göç karıştırılıp iç göçün ülke toplam nüfusunu değiştirdiği sanılır; oysa toplamı yalnızca dış göç ve doğal nüfus artışı değiştirir.

YanlışDoğru cevap: E — Marmara kıyılarındaki bazı sanayi kentleri

A, B, C ve D'de seyrek nüfusun nedeni doğal (fiziki) etmenlerdir: yükselti/sert iklim, karstik-verimsiz arazi, engebe, kuraklık. E'de belirtilen Marmara sanayi kentleri ise seyrek DEĞİL yoğun nüfusludur ve nedeni beşerî (sanayi-istihdam) etmendir; bu yönüyle diğerlerinden ayrılır ve doğal seyreklik ölçütüne uymaz.

Öğrenci tüm seçeneklerde ortak bir 'seyrek nüfus' arar; oysa Marmara sanayi kentleri yoğun nüfuslu olup beşerî etmene dayanır, ölçüt dışıdır.

YanlışDoğru cevap: E — Ülkeye yönelik dış göçün kesin biçimde durduğuna

Tabanın daralması doğum oranının düştüğünü (A), buna bağlı olarak nüfusun yaşlanma eğilimine girdiğini (B), genç (0-14) bağımlı nüfus oranının azaldığını (C) ve gelecekte çalışma çağı nüfusunda azalma/sorun yaşanabileceğini (D) gösterir. Ancak piramidin tabanı yalnızca DOĞUMLARLA ilgilidir; dış göçün durup durmadığı hakkında kesin bilgi vermez. Bu nedenle ulaşılamayan çıkarım E'dir.

Öğrenci taban daralmasını doğrudan göçle ilişkilendirir; oysa taban doğum oranını yansıtır, göç hakkında kesin çıkarım yaptırmaz. Ulaşılamayan E'dir.

YanlışDoğru cevap: D — Eğitim ve sağlık hizmetlerinin gelişmişliği ve çeşitliliği

Bir ilin göç vermesinin (itici faktörler) nedenleri; iş/istihdam kıtlığı (A), sanayi yetersizliği (B), tarımda makineleşmeyle iş gücü fazlasının oluşması (C) ve olumsuz doğal koşullardır (E). Buna karşılık eğitim ve sağlık hizmetlerinin gelişmiş ve çeşitli olması (D) çekici bir faktördür; bu özellik ili göç ALAN konuma getirir, göç vermesini açıklamaz. Doğru yanıt D'dir.

Göç vermeyi itici (olumsuz), göç almayı çekici (olumlu) faktörler açıklar. Gelişmiş hizmet olanağı çekici faktördür; öğrenci soruyu yüzeysel okuyunca çekici bir özelliği itici sanabilir.

YanlışDoğru cevap: A — Doğum oranının yüksek ve nüfusun çok genç olduğuna

Piramidin tabanının daralması az çocuk (düşük doğum oranı), orta-üst kısmının genişlemesi ise yetişkin ve yaşlı nüfusun fazlalığı demektir. Bu, 'yaşlanan/durağan nüfus' göstergesidir; B, C, D, E bu piramitten çıkarılabilir. Ancak A ('doğum oranı yüksek, nüfus çok genç') tam tersi bir durumu (geniş tabanlı piramit) tanımlar; bu piramitten çıkarılamaz. Dolayısıyla işaret ETMEYEN A'dır.

Piramidin tabanı ile doğum oranı ilişkisini ters okumak; dar taban yüksek doğum sanılır.

YanlışDoğru cevap: E — Ortalama yaşam süresi (beklenen ömür) uzundur.

Tabanı geniş, tepesi dar piramit yüksek doğum oranını, geniş genç nüfusu ve hızlı nüfus artışını (A, B, C) gösterir; tepenin dar olması yaşlı nüfusun az olduğunu, yani ortalama yaşam süresinin kısa olduğunu düşündürür. Dolayısıyla "ortalama yaşam süresi uzundur" (E) bu piramitten çıkarılamaz. Geniş çocuk tabanı bağımlı nüfusu da artırır (D doğru).

Piramidin dar tepesi yaşlı nüfusun azlığını, dolayısıyla kısa yaşam süresini gösterir; geniş taban uzun ömür anlamına gelmez.

YanlışDoğru cevap: B — Yaşlı nüfus oranının ve ortalama yaşam süresinin yüksek olduğunu

Tabanı geniş piramit, çok sayıda çocuk/genç nüfusu yani yüksek doğum oranını (A), genç-dinamik yapıyı (D), yüksek nüfus artış hızını (C) ve gelecekteki iş gücü potansiyelini (E) gösterir. Tepenin dar olması ise yaşlı nüfusun az, ortalama yaşam süresinin görece düşük olduğunu ima eder. Bu nedenle "yaşlı nüfus oranı ve yaşam süresi yüksek" yargısı (B) bu piramitten çıkarılamaz.

Geniş tabanlı piramit genç nüfusu gösterir; dar tepe yaşlı nüfusun azlığı demektir, çokluğu değil.

YanlışDoğru cevap: A — Ortalama yükseltinin fazla, iklimin sert ve tarım süresinin kısa olması

Doğu Anadolu Türkiye'nin en yüksek ortalama yükseltiye sahip bölgesidir; yüksek ve engebeli arazi, karasal-sert iklim ve kısa tarım süresi nüfusu seyrekleştiren DOĞAL faktörlerdir. B, C, D, E ise beşeri faktörlerdir; soru doğal nedeni istediği için doğru cevap A'dır.

Öğrenci sanayi/ulaşım/turizm yetersizliğini de neden sayar; ancak bunlar beşeri faktördür. Sorunun 'doğal' vurgusuna göre yükselti ve iklim seçilmelidir.

YanlışDoğru cevap: E — Yörede tarım alanları sınırlıdır ve nüfusun büyük kısmı geçimini tarımdan sağlar.

Aritmetik yoğunluk = toplam nüfus / toplam alan; tarımsal yoğunluk = tarımla uğraşan nüfus / tarım alanı. Aritmetik düşük olması nüfusun km²'ye az düştüğünü, tarımsal yüksek olması ise sınırlı tarım alanı üzerinde çok sayıda çiftçi nüfus bulunduğunu gösterir. Bu, tarım alanı dar ve halkın çoğunun tarımla geçindiği (sanayileşmemiş) bir yöreye işaret eder.

Tarımsal yoğunluğun yüksekliği 'tarım alanı geniş' sanılır; oysa yüksek tarımsal yoğunluk çiftçi nüfusun tarım alanı üzerindeki baskısının fazla, yani tarım alanının GÖRECE dar olması demektir.

YanlışDoğru cevap: A — Toplam nüfusun tarım (ekili-dikili) alanına bölünmesiyle bulunur ve bir yerin beslenebilirliği hakkında fikir verir.

Fizyolojik yoğunluk = toplam nüfus / tarım alanı. Tarım alanı üzerine düşen toplam nüfusu verdiği için bir ülkenin/yörenin kendi tarım alanıyla beslenebilme kapasitesi hakkında fikir sunar. C aritmetik, B tarımsal yoğunluğun tanımıdır.

Fizyolojik ve tarımsal yoğunluk karıştırılır. Tarımsal = KIRSAL(çiftçi) nüfus / tarım alanı; fizyolojik = TOPLAM nüfus / tarım alanı.

YanlışDoğru cevap: D — Ortalama yaşam süresi (beklenen ömür) yüksek olup yaşlı nüfus oranı fazladır.

Geniş tabanlı, tepede hızla daralan piramit yüksek doğum, fazla genç nüfus ve hızlı artış demektir; bu genellikle gelişmekte olan ülkeleri anlatır. Tepenin hızla daralması yaşlı nüfusun AZ ve beklenen ömrün görece kısa olduğunu gösterir; dolayısıyla 'yaşlı nüfus oranı fazla, beklenen ömür yüksek' söylenemez. Doğru cevap D'dir.

Geniş tabanlı piramitte tepe daraldığı için yaşlı nüfusun çok olduğu sanılır; oysa dar tepe tam tersine yaşlı nüfusun AZ olduğunu gösterir.

YanlışDoğru cevap: B — Kişi başına düşen tasarruf ve yatırım payının yükselmesi

Hızlı nüfus artışında toplam gelir daha çok kişiye bölündüğü için kişi başına gelir, tasarruf ve yatırım payı DÜŞER; işsizlik, konut sorunu, çevre baskısı ve göç artar. Dolayısıyla 'kişi başına tasarruf/yatırım payının yükselmesi' beklenmez; doğru cevap B'dir.

Nüfus artışının 'iç pazarı büyütmesi' olumlu yönüyle karıştırılıp tasarrufun da artacağı sanılır; oysa hızlı artış kişi başına tasarrufu azaltır.

YanlışDoğru cevap: B — Nüfusun azalması ve genç nüfusun gitmesiyle yerleşmenin yaşlanması

Gecekondu, altyapı yükü, trafik-çevre kirliliği ve sanayi yığılması göç ALAN kentte görülür. Göç VEREN kırsalda ise nüfus azalır, çoğunlukla genç ve erkek nüfus gittiği için yerleşme yaşlanır, yatırımlar geriler. Bu nedenle doğru cevap B'dir.

İç göçün sonuçları göç veren ve göç alan yer için ters yüz edilir; gecekondulaşma göç alan kentin, nüfus azalması-yaşlanma göç veren kırsalın sonucudur.

YanlışDoğru cevap: C — Kentteki sanayi ve hizmet sektöründe iş olanaklarının fazlalığı

İtici faktörler göç veren kırsaldaki olumsuzluklardır: makineleşmeyle iş gücü fazlası, toprak bölünmesi, hizmet yetersizliği, kan davası. Çekici faktör ise hedef kentteki cazibedir; kentteki iş olanaklarının fazlalığı bir ÇEKİCİ faktördür. Doğru cevap C'dir.

İtici ve çekici faktör karıştırılır; itici=kaynak yerdeki iten sebep, çekici=hedef yerdeki çeken cazibe.

YanlışDoğru cevap: B — Mevsimlik (geçici) bir göçtür; iş bitince nüfus geri döner ve daimî nüfusu değiştirmez.

Fındık, pamuk hasadı ve turizm sezonundaki işçi hareketi tarım/hizmet işi bitince geri dönülen MEVSİMLİK (geçici) iç göçtür. Kalıcı olmadığı için yörenin daimî nüfus dağılışını değiştirmez. Doğru cevap B'dir.

Mevsimlik göç kalıcı göç sanılır; oysa iş bittiğinde geri dönüş olduğu için daimî nüfusa etkisi yoktur.

YanlışDoğru cevap: C — Nitelikli iş gücü ve yetişmiş insan sermayesinin kaybedilmesi

Beyin göçünde ülke, yetiştirmek için kaynak harcadığı nitelikli iş gücünü (bilim insanı, mühendis, hekim) kaybeder; bu, insan sermayesi ve üretkenlik açısından ağır bir kayıptır. Göç veren ülke için asıl olumsuz sonuç budur; doğru cevap C'dir.

Beyin göçü sıradan işçi göçüyle karıştırılır; oysa buradaki temel kayıp sayısal nüfus değil, NİTELİKLİ iş gücüdür.

YanlışDoğru cevap: D — Su kaynaklarının kıt ve tarıma elverişli alanların sınırlı olması nedeniyle nüfusun su çevresinde kümelenmesi

Toplu (küme) yerleşme, su kaynağının KIT ve tarım alanının sınırlı olduğu kurak yörelerde görülür; nüfus, suyun bulunduğu nokta çevresinde bir arada toplanır. Bol yağışlı-engebeli yerler ise (Doğu Karadeniz) dağınık yerleşmeye yol açar. Doğru cevap D'dir.

Toplu yerleşmenin bol su/yağışla oluştuğu sanılır; oysa toplu yerleşme kurak-susuz yörelerin, dağınık yerleşme ise sulak-engebeli yörelerin özelliğidir.

YanlışDoğru cevap: E — Bol yağış-su ve engebeli arazi nedeniyle her ailenin kendi arazisi yakınında yerleşmesi

Doğu Karadeniz'de yağış ve su her yerde bol, arazi engebelidir; su kısıtı olmadığı için nüfus bir noktada toplanmaz, her aile kendi bahçe/mera arazisinin yanına yerleşir. Bu da dağınık yerleşme dokusunu doğurur. Doğru cevap E'dir.

Dağınık yerleşme su kıtlığıyla ilişkilendirilir; oysa dağınık yerleşme su-yağışın BOL, arazinin engebeli olduğu yerlerin özelliğidir.

YanlışDoğru cevap: A — Kurak iklimde ağaç ve taşın az bulunması, yağışın azlığı nedeniyle düz damın yeterli olması

İç Anadolu karasal-kurak bir iklime sahiptir; orman az olduğu için ahşap kıttır ve yakın çevredeki toprak/çamurdan üretilen kerpiç kullanılır. Kerpiç iyi yalıtım sağlar (yazın serin-kışın ılık). Yağış az olduğundan eğimli çatıya gerek kalmaz, düz toprak dam yeterlidir. Doğru cevap A'dır.

Mesken malzemesinin doğrudan sıcaklıkla belirlendiği sanılır; oysa malzeme çevredeki hammadde bolluğuyla (kerpiç için toprak), çatı biçimi ise yağış miktarıyla ilişkilidir.

YanlışDoğru cevap: C — Yağışı bol ve ormanları gür bir bölgedir; büyük olasılıkla Karadeniz kıyı kuşağıdır.

Dik eğimli çatı, yağmur ve karın çatıda birikmeden akması için yapılır; bu bol yağışı gösterir. Ahşap malzeme ise ormanların gür olduğunu ima eder. İki özellik birlikte yağışlı ve ormanlık bir yöreye, yani Karadeniz kıyı kuşağına işaret eder. Doğru cevap C'dir.

Çatı eğimi ile malzeme ayrı düşünülür; oysa dik çatı=bol yağış, ahşap=gür orman verilerinin birlikte okunmasıyla yağışlı-ormanlık bölge çıkarımı yapılır.

YanlışDoğru cevap: E — Arazinin alçak ve düz (ova) olması

Sanayi, ulaşım, turizm ve ticaret insan kaynaklı (beşeri) faktörlerdir. Arazinin alçak ve düz olması ise bir YER ŞEKLİ özelliği, yani doğal faktördür. Soru beşeri olmayanı istediği için doğru cevap E'dir.

Yer şekli (ova/yükselti) beşeri faktör sanılabilir; oysa yer şekilleri doğal faktördür.

YanlışDoğru cevap: D — Sanayi ve hizmet sektörünün gelişmesiyle nüfusun çoğunun tarım dışı işlerde çalışması

Aritmetik yoğunluğun yüksekliği km²'ye çok kişi düştüğünü gösterir; tarımsal yoğunluğun düşüklüğü ise tarım alanı başına düşen ÇİFTÇİ nüfusun az olduğunu, yani nüfusun çoğunun tarım dışı (sanayi-hizmet) sektörde çalıştığını gösterir. Bu, sanayileşmiş-kentleşmiş yörenin tipik özelliğidir; doğru cevap D'dir.

Tarımsal yoğunluğun düşüklüğü 'tarım alanı çok geniş' sanılır; oysa asıl neden çiftçi nüfusun azlığı, yani nüfusun tarım dışı sektöre kaymasıdır.