KPSS İklim ve Bitki Örtüsü — Çözümlü Sorular

YanlışDoğru cevap: B — Kıyı ile iç kesimler arasındaki iklim farkının artması

Kıyıya paralel dağlar deniz etkisini sınırlar. Bu yüzden kıyı ile iç kesimler arasındaki iklim farkı daha belirgin hâle gelir.

Paralel uzanışın her zaman ulaşımı kolaylaştırdığı sanılabilir; oysa kıyı-iç kesim geçişini zorlaştırır.

YanlışDoğru cevap: B — Dağların kıyıya paralel uzanarak nemli hava kütlelerinin iç kesime geçişini engellemesi

Karadeniz'de dağlar kıyıya paralel uzanır. Denizden gelen nemli hava kütleleri bu dağların kıyıya bakan yamaçlarında yükselip yoğuşarak her mevsim yağış bırakır; aynı dağlar nemin dağ ardındaki iç kesimlere geçişini engellediğinden iç kesimlerde yağış azalır ve karasallık artar. Böylece kıyının bol yağışlı, iç kesimin karasal olması aynı tek etkenle (kıyıya paralel dağlar) açıklanır. Diğer seçenekler bu ikili durumu birlikte açıklayamaz.

Öğrenci iki durumu ayrı etkenlerle açıklamaya çalışıyor; oysa 'kıyıya paralel dağlar' hem kıyıdaki yağışı hem iç kesimdeki karasallığı aynı anda doğuran ortak nedendir.

YanlışDoğru cevap: E — Kış aylarında sıcaklık uzun süre sıfırın altında kalır ve toprak donar.

Verilen özellikler (sıcak-kurak yaz, ılık-yağışlı kış, maki örtüsü) Akdeniz ikliminin belirgin nitelikleridir; A, B, C ve D bu iklimle uyumludur. Akdeniz ikliminde kışlar ılık geçtiğinden sıcaklığın uzun süre sıfırın altında kalıp toprağın donması beklenmez; bu, karasal/soğuk iklimlerin özelliğidir. Bu nedenle söylenemeyecek olan E’dir.

Akdeniz ikliminde kışlar ılıktır; uzun süreli don ve toprağın donması karasal iklim özelliğidir, Akdeniz iklimiyle bağdaşmaz.

YanlışDoğru cevap: D — Yörede her mevsim düzenli ve bol yağış görülür.

Verilen özellikler (yaz kurak, kış ılık-yağışlı, maki örtüsü) Akdeniz iklimini tanımlar (A, C, E doğru) ve bu iklimde yağış kışta yoğunlaşır (B doğru). "Her mevsim düzenli ve bol yağış" ise Karadeniz ikliminin özelliğidir; yaz kuraklığı belirgin olan bu yöre için söylenemez. Bu yüzden yanıt D'dir.

Yağışlı kış görülünce her mevsim yağışlı sanılır; Akdeniz ikliminde yaz belirgin biçimde kuraktır.

YanlışDoğru cevap: C — Karasal iklim görülür; denizden uzak iç bölgelerde yer alır.

Yıllık sıcaklık farkının fazla olması, yaz kuraklığı, ilkbahar yağışları ve bozkır bitki örtüsü karasal iklimin özellikleridir; bu iklim denizden uzak iç bölgelerde görülür. Karadeniz her mevsim yağışlı, Akdeniz kışın yağışlı, ekvatoral iklim ise sıcaklık farkı çok az olan iklimlerdir.

Fazla yıllık sıcaklık farkı + yaz kuraklığı + bozkır karasal iklime işaret eder; kıyı iklimleriyle karıştırılmamalıdır.

YanlışDoğru cevap: C — Yükseltinin fazla olması nedeniyle atmosfer basıncının ve hava yoğunluğunun azalması

İki merkez aynı enlemde olduğundan Güneş ışınlarının geliş açısı ve Ekvator’a uzaklık aynıdır (A ve B elenir). Fark yükseltiden kaynaklanır: yükseldikçe atmosfer basıncı ve hava yoğunluğu azalır, hava tutabildiği ısıyı daha çabuk kaybeder; her 100 m’de sıcaklık yaklaşık 0,5 °C düşer. Bu yüzden plato daha soğuktur (C). D neme, E yerel saate ilişkindir; sıcaklık farkının nedeni değildir.

‘Yükseğe çıkınca Güneş’e yaklaşılır, ısınır’ sanılır; oysa yükseldikçe hava yoğunluğu azaldığından sıcaklık düşer. Aynı enlemde açı/Ekvator uzaklığı fark yaratmaz.

YanlışDoğru cevap: C — Denizden gelen nemli hava kütlelerinin kıyıya paralel dağlara çarparak yükselmesi (orografik yağış)

Denizden gelen nemli hava, kıyıya paralel uzanan dağlara çarpıp yükselince yoğuşarak bol yağış bırakır (orografik/yamaç yağışı). Bu nedenle Doğu Karadeniz en yağışlı kesimdir. Diğer seçenekler ya yanlış ya da yağışı azaltan etkenlerdir.

Yağış nedeni yalnızca enlem ya da denize yakınlık sanılır; asıl belirleyici, nemli havanın dağlara çarparak yükselmesi (orografik yağış) mekanizmasıdır.

YanlışDoğru cevap: B — Denizin, kıyı merkezde sıcaklığı dengeleyici (ılımanlaştırıcı) etki yapması

Deniz, yavaş ısınıp yavaş soğuyan bir su kütlesi olduğundan kıyıdaki merkezin sıcaklığını dengeler (ılımanlaştırır); bu yüzden kıyıda günlük ve yıllık sıcaklık farkı azdır. İç kesimde bu dengeleyici etki bulunmadığından karasallık artar ve sıcaklık farkları büyür. İki merkez aynı enlemde olduğundan enlem farkı (C) elenir; iç kesim daha nemli değil daha kurudur (A yanlış).

Öğrenci karasallığı yükseltiye ya da enleme bağlar; oysa aynı enlemde temel etken denizin ılımanlaştırıcı etkisinin varlığı/yokluğudur.

YanlışDoğru cevap: C — İç kesimlerin denizden uzak ve yüksek olması (karasallık)

Denizler ısıyı yavaş kaybettiğinden kıyıları ılımanlaştırır; iç kesimler ise denizden uzak ve yüksek olduğundan (karasallık) gündüz-gece ve yaz-kış sıcaklık farkı büyür, kışlar sertleşir. Bu nedenle C doğrudur. A tersini söyler (iç kesimler daha az yağış alır), B soruda ‘aynı enlem’ verildiğinden geçersizdir, D iç Anadolu’da gür orman yoktur, E gerçek dışıdır.

Sıcaklık farkı enleme bağlanır; oysa soruda enlem sabittir ve belirleyici olan denizellik/karasallık ve yükseltidir.

YanlışDoğru cevap: B — Dünya'nın her yerinde gece ile gündüz süresi birbirine eşittir.

Gece-gündüz eşitliği yalnızca ekinokslarda (21 Mart, 23 Eylül) görülür; 21 Aralık bir gündönümüdür ve B yanlıştır. A doğrudur (ışınlar Oğlak Dönencesi'ne dik). C doğrudur (KYK'de en uzun gece). D doğrudur (GYK'de yaz başlar). E doğrudur (KYK'de kış başlar).

Öğrenci gündönümü (21 Aralık) ile ekinoksu (gece-gündüz eşitliği) karıştırır.

YanlışDoğru cevap: B — Yıllık sıcaklık ortalamasının iç kesime göre çok daha düşük olması

Denizellik etkisiyle kıyı merkezinde nem yüksek, sıcaklık farkları (hem yıllık hem günlük) az, kışlar ılımandır; A, C, D ve E bu nedenle beklenen sonuçlardır. Enlemleri aynı ve ikisi de deniz seviyesinde olduğundan yıllık sıcaklık ORTALAMALARI birbirine yakındır; denizellik ortalamayı 'çok daha düşük' yapmaz, yalnızca farkları/uçları yumuşatır. Bu nedenle beklenmeyen B'dir.

Öğrenci denizin serinletici etkisini abartıp kıyı merkezini 'çok daha soğuk' sanır; oysa aynı enlem ve yükseltide yıllık ORTALAMALAR yakındır, deniz yalnızca farkı azaltır.

YanlışDoğru cevap: A — Deniz etkisinin vadiler boyunca iç kesimlere kadar taşınmasına

Karadeniz'de dağlar kıyıya paralel uzandığı için nemli deniz havası dağları aşamaz; bu durum kıyıda her mevsim yağışa (E), deniz etkisinin içeri girememesine (B), kıyı-iç kesim arasında belirgin iklim farkına (C) ve denize bakan yamaçlarda bol yağışa (D, yamaç yağışı) yol açar. "Deniz etkisinin vadiler boyunca iç kesimlere kadar taşınması" (A) ise kıyıya DİK uzanan Ege dağlarının bir sonucudur; paralel uzanışta gerçekleşmez. Dolayısıyla yol açmadığı durum A'dır.

Kıyıya paralel dağlar deniz etkisini içeride hapseder (kıyı-iç farkı büyür); deniz etkisini içeri TAŞIYAN özellik ise kıyıya dik dağlara (Ege) özgüdür. Öğrenci iki bölgenin sonuçlarını karıştırır.

YanlışDoğru cevap: D — Yıllık sıcaklık farkının (karasallığın) daha fazla olması

Deniz, yüksek özgül ısısı nedeniyle sıcaklığı dengeler; kıyı kesimlerde yaz-kış ve gece-gündüz sıcaklık farkları azdır. İç kesimlerde denizin bu ılımanlaştırıcı etkisi zayıfladığı için karasallık artar: yıllık ve günlük sıcaklık farkları büyür, kışlar daha soğuk, nem ve yağış genelde daha düşük olur. Dolayısıyla iç merkezde beklenen, yıllık sıcaklık farkının (karasallığın) daha fazla olmasıdır (D). A, B, C, E kıyı merkezinin özelliklerini tanımlar.

Karasallığın (denizden uzaklaşınca sıcaklık farkının artması) yönünü karıştırmak; iç kesimde farkların azaldığını sanmak.

YanlışDoğru cevap: A — Akdeniz kıyıları

Yazların sıcak-kurak, kışların ılık-yağışlı geçmesi ve doğal bitki örtüsünün maki (ve kızılçam) olması Akdeniz ikliminin belirgin özellikleridir; Türkiye'de bu iklim en tipik olarak Akdeniz (ve Ege) kıyılarında görülür. Doğu Karadeniz her mevsim yağışlı ve ormanlıktır; İç Anadolu ve Güneydoğu karasal-bozkır, Doğu Anadolu ise sert karasaldır.

Maki örtüsü ve yaz kuraklığı Akdeniz ikliminin işaretidir; her mevsim yağışlı Karadeniz ya da kurak karasal bölgelerle karıştırılmamalıdır.

YanlışDoğru cevap: C — Etrafının dağlarla çevrili olması nedeniyle denizel nemli hava kütlelerinin bölgeye ulaşamaması

İç Anadolu, çevresindeki dağ sıralarıyla (Kuzey Anadolu ve Toros dağları) denizlerden gelen nemli hava kütlelerine karşı adeta bir set gerisinde kalır; nemli hava dağları aşarken yağışını dış yamaçlara bırakır, iç kesime kuru hava ulaşır (C). Bu yüzden bölge karasal ve az yağışlıdır. Türkiye Ekvator'a yakın değildir; İç Anadolu yüksek bir platodur, deniz seviyesi altında değildir; kışın yüksek basınç etkilidir.

İç Anadolu'nun kuraklığı enlem ya da alçaklıktan değil, dağların denizel nemi engellemesinden (karasallık) kaynaklanır.

YanlışDoğru cevap: C — Akdeniz iklimi

Yaz kuraklığı, kış maksimumu, ılık kış ve kısa boylu-sürekli yeşil-sert yapraklı çalı örtüsü (maki) doğrudan Akdeniz iklimini tanımlar. Maki yalnızca Akdeniz ikliminin doğal bitki örtüsüdür; bu üçlü (yaz kurak + kış yağışlı + maki) Akdeniz'e özgüdür.

Kış maksimumu görülen her yer Karadeniz sanılır; oysa Karadeniz'de yağış her mevsime dağılır, Akdeniz'de ise yaz belirgin kuraktır.

YanlışDoğru cevap: D — Yükseklere çıkıldıkça, atmosfer daha ince olduğu için sıcaklık her 200 metrede ortalama 1 °C artar

Troposferde yükseldikçe sıcaklık DÜŞER (her 200 m'de ortalama 1 °C azalır), artmaz. Diğer seçenekler doğrudur: yükselti ve karasallık Erzurum'u soğutur, KYK'de güney yamaç daha sıcaktır, denizden uzaklaşınca amplitüd artar, kuzeye gidince ışın açısı küçülüp sıcaklık azalır.

Yükseldikçe Güneş'e yaklaşıldığı için ısınıldığı sanılır; oysa hava yükseldikçe seyrelir ve sıcaklık düşer.

YanlışDoğru cevap: A — Bir yerin gerçek sıcaklığından yükselti etkisi çıkarıldığı için indirgenmiş değer, yüksek yerlerde gerçek değerden daha büyük olur

İndirgeme, tüm yerleri deniz seviyesindeymiş gibi düşünür; yükselti sıcaklığı düşürdüğünden bu etki kaldırılınca yüksek yerlerin değerine ekleme yapılır ve indirgenmiş değer gerçek değerden BÜYÜK olur. Amaç yükseltiyi eleyip saf enlem etkisini görmektir; bu yüzden B, D ve E yanlıştır.

İndirgemenin sıcaklığı düşürdüğü sanılır; oysa yükselti etkisini kaldırdığı için yüksek yerlerde sıcaklığı yükseltir.

YanlışDoğru cevap: B — Denizden gelen nemli havanın dağların denize dönük yamacında yükselerek yamaç (orografik) yağışı bırakması

Karadeniz kıyı dağlarının denize bakan yamaçlarına çarpan nemli hava yükselip soğur ve yoğun yamaç (orografik) yağışı bırakır; Rize'nin rekor yağışı bu mekanizmadandır. Konveksiyon iç bölgelerde ilkbaharda, cephe yağışı kışın gezici siklonlarla etkilidir; bunlar Rize'nin sürekli yağışının temel nedeni değildir.

Rize'nin yağışı konveksiyon veya cephe kaynaklı sanılır; asıl neden dağların denize dönük yamacındaki orografik kaldırmadır.

YanlışDoğru cevap: C — Konveksiyon yağışı — ısınan yüzeyden yükselen havanın soğuyup yoğuşması

İlkbaharda ısınmaya başlayan yüzeyden yükselen nemli hava üst katmanlarda soğuyup yoğuşur ve öğleden sonra sağanaklara (kırkikindi) yol açar; bu bir konveksiyon (yükselim) yağışıdır. Cephe kışın, yamaç yağışı ise dağ yamaçlarında etkilidir.

Kırkikindi yağmurları cephe yağışı sanılır; oysa yüzey ısınmasına bağlı konveksiyon yağışıdır.

YanlışDoğru cevap: D — X'in yıllık ortalama sıcaklığı, yükselti etkisiyle Y'den daha düşüktür

Y iç kesimde ve yüksek plato olduğundan hem karasallık hem yükselti etkisiyle DAHA SOĞUK olur; dolayısıyla X'in ortalama sıcaklığının Y'den düşük olması beklenmez (tersine yüksektir). Diğer seçenekler karasallık-denizellik ve yükselti mantığıyla doğrudur.

Kıyıdaki yerin her zaman daha serin olacağı sanılır; oysa yüksek ve karasal iç kesim daha soğuktur.

YanlışDoğru cevap: B — Güneye bakan yamaçlar daha sıcak olduğu için yerleşme ve tarım bu yamaçlarda daha yükseklere çıkabilir

Kuzey Yarım Küre'de güneye bakan yamaçlar Güneş ışınlarını daha dik aldığından daha sıcaktır; kar erken erir, tarım ve yerleşme bu yamaçlarda daha yukarılara çıkar. Kuzey yamaçlar gölgede kalıp serin-nemli olur; dolayısıyla A, C, D, E yanlıştır.

Güney yamaçların ışınları eğik aldığı için soğuk olduğu sanılır; KYK'de güney yamaç ışınları DİK alır ve sıcaktır.

YanlışDoğru cevap: B — Yaz kuraklığının belirgin, yağışın az ve düzensiz olduğu, karasal etkinin güçlü olduğu bir bölgedir

Bozkır (step), ilkbaharda yeşerip yaz kuraklığında sararan kısa ömürlü ot örtüsüdür; yağışın az-düzensiz, yaz kuraklığının belirgin, karasallığın güçlü olduğu iç bölgeleri gösterir. Bol yağış-orman (Karadeniz) ve maki (Akdeniz) farklı iklimlerin örtüleridir.

Bozkır ile Akdeniz makisi karıştırılır; maki nemce daha zengin kıyıyı, bozkır kurak iç bölgeyi işaret eder.

YanlışDoğru cevap: A — Maki → kızılçam ormanı → karaçam/köknar-sedir ormanı → dağ çayırları

Akdeniz'de tabandan yukarı doğru: yaz kuraklığına dayanıklı maki, ardından kızılçam ormanı, daha yukarıda serinleyen kuşakta karaçam/köknar-sedir gibi iğne yapraklı ormanlar, en üstte orman sınırını aşınca dağ çayırları gelir. Kayın-gürgen nemcil olup Karadeniz'e özgüdür, bu sıralamaya girmez.

Akdeniz yükselti kuşağında kayın-gürgen aranır; bu ağaçlar nemcildir ve Karadeniz'in örtüsüdür.

YanlışDoğru cevap: C — Karasal iklim — İç Anadolu

İlkbahar yağış maksimumu, belirgin yaz kuraklığı ve çok soğuk kış (ocak -5 °C) ile büyük yıllık sıcaklık farkı karasal iklimi (İç Anadolu) gösterir. Akdeniz ve Ege kışları ılık geçer (eksi ortalama görülmez), Karadeniz'de her mevsim yağışlıdır; bu yüzden diğerleri uymaz.

Yaz kuraklığı görülen her yer Akdeniz sanılır; oysa Akdeniz kışları ılıktır, -5 °C'lik ocak ortalaması karasal iklime işaret eder.

YanlışDoğru cevap: B — En az amplitüd Karadeniz kıyılarında görülür; çünkü denizin ılımanlaştırıcı (denizellik) etkisi güçlüdür

Yıllık sıcaklık farkı, denizin ısıyı dengeleyici etkisi (denizellik) nedeniyle kıyılarda düşüktür ve en az Karadeniz kıyı kuşağında görülür. Karasallığın güçlü olduğu iç ve doğu bölgelerde amplitüd artar; dolayısıyla A, C, E yanlıştır.

Karasallığın amplitüdü azalttığı sanılır; oysa karasallık yaz-kış farkını ARTIRIR, denizellik azaltır.

YanlışDoğru cevap: C — İç Anadolu'da dağların nemli yamaçlarında ve eski yerleşimlerin çevresinde orman kalıntılarının (relikt ağaç topluluklarının) bulunması

İç Anadolu'da dağların nemce zengin yamaçlarında ve eski yerleşim çevrelerinde orman kalıntılarının (relikt topluluklar) bulunması, buranın bir zamanlar daha ormanlık olduğunu ve bozkırın bir kısmının tahriple oluştuğunu gösterir. Diğer seçenekler bozkırın genel özelliğidir, insan kaynaklı oluşuna doğrudan kanıt değildir.

Bozkırın yalnızca kuraklıktan doğduğu sanılır; orman relikt kalıntıları bir kısmının antropojen olduğunu kanıtlar.

YanlışDoğru cevap: A — 20 °C

Yükselti 2400 m; 2400/200 = 12 birim. Her 200 m'de 1 °C düştüğü için yükseltiden dolayı 12 °C kaybedilmiştir. İndirgemede bu kayıp geri eklenir: 8 + 12 = 20 °C. İndirgenmiş sıcaklık, yükselti etkisi kaldırıldığı için gerçek değerden yüksektir.

İndirgemede sıcaklığın çıkarılacağı (8 - 12 = -4) sanılır; oysa yükselti etkisi kaldırılırken kaybedilen sıcaklık EKLENİR.

YanlışDoğru cevap: E — Bölgenin tamamında yıl boyu değişmeyen, tek tip ve her mevsim bol yağışlı bir iklim egemendir

Marmara, Akdeniz-Karadeniz-karasal özelliklerin karışıp yumuşadığı bir geçiş bölgesidir; bu yüzden kıyıda ılıman, kuzeyde daha yağışlı, iç kesimde karasala yakın çeşitli özellikler görülür. 'Tek tip ve her mevsim bol yağışlı' ifadesi geçiş özelliğine aykırıdır; bu Karadeniz'in tanımıdır.

Geçiş ikliminin tek tip olduğu sanılır; oysa geçiş, farklı iklimlerin karışımı olduğu için çeşitliliği ifade eder.

YanlışDoğru cevap: B — Geniş yapraklı nemli orman → iğne yapraklı orman → dağ (Alpin) çayırları

Karadeniz'de her mevsim yağış ve nem bol olduğundan tabanda geniş yapraklı nemli orman (kayın, kestane, gürgen), yükseldikçe serinleyen kuşakta iğne yapraklı orman (ladin, göknar), orman sınırını aşınca en üstte dağ (Alpin) çayırları görülür. Maki ve bozkır bu nemli kuşağın örtüsü değildir.

Karadeniz yamacında maki/bozkır aranır; bu örtüler kurak/ılık iklimlere aittir, nemli Karadeniz'de orman ve dağ çayırı görülür.