KPSS Madenler ve Enerji Kaynakları — Çözümlü Sorular

YanlışDoğru cevap: D — Akarsuyun büyük bölümünün eğimi çok az, geniş ve düzlük ovalarda akması

Hidroelektrik potansiyel, suyun düşü (eğim/yükseklik farkı) ve debisiyle doğru orantılıdır. Bol ve düzenli su (A, E), fazla eğim (B) ve baraj yapımına uygun dar-derin vadiler (C) potansiyeli artırır. Buna karşın akarsuyun eğimi az düzlük ovalarda akması düşüyü azaltacağından potansiyeli düşürür. Doğru cevap D'dir.

Öğrenci yalnızca su miktarına odaklanıp eğimin (düşünün) potansiyeldeki belirleyici rolünü göz ardı ederek düz arazide akışı olumsuz görmeyebilir.

YanlışDoğru cevap: E — Elektrik üretiminin tamamı, yerli ve yenilenebilir kaynaklardan sağlandığı için Türkiye enerjide tümüyle kendine yeterlidir.

Türkiye linyit bakımından görece zengindir ve termik santrallerde linyit yaygın kullanılır (A); petrol ve doğal gazda dışa bağımlıdır (B); akarsuların eğimi ve hızı hidroelektrik potansiyeli sağlar (C); taş kömürü Zonguldak çevresinde çıkarılır (D). Ancak petrol ve doğal gazdaki dışa bağımlılık nedeniyle Türkiye enerjide tümüyle kendine yeterli değildir; “üretimin tamamı yerli ve yenilenebilir” ifadesi gerçeği yansıtmaz. Bu nedenle söylenemeyecek olan E’dir.

Linyitte ve hidroelektrikte belirli bir potansiyel bulunması, Türkiye’yi enerjide kendine yeterli yapmaz; petrol ve doğal gazda ithalat sürer.

YanlışDoğru cevap: A — Hidroelektrik enerji

Jeotermal, rüzgâr ve güneş de yenilenebilirdir; ancak yalnızca hidroelektrik enerji akarsuların akış/potansiyel enerjisine dayanır. Termik enerji ise fosil yakıta dayandığından yenilenemezdir. İki ölçütü birlikte sağlayan tek kaynak hidroelektriktir.

Birden çok kaynak yenilenebilirdir; ayırt edici ölçüt akarsu potansiyel enerjisine dayanmaktır (hidroelektrik).

YanlışDoğru cevap: E — Bor, yalnızca tarımsal sulama amacıyla kullanılan bir madendir.

Bor; cam, seramik, deterjan, tarım ilacı, ileri teknoloji ve enerji gibi pek çok alanda kullanılır. "Yalnızca tarımsal sulamada kullanılır" diyen E yanlıştır; bor tek bir alanla sınırlı değildir. Diğer seçenekler doğrudur.

Borun tek bir kullanım alanı olduğu sanılır; oysa cam-seramikten deterjana, ileri teknolojiye kadar geniş bir sanayi kullanımı vardır.

YanlışDoğru cevap: A — Rüzgâr enerjisi

Rüzgâr enerjisi hem yenilenebilir bir kaynaktır hem de üretim aşamasında neredeyse sera gazı salımı yoktur; bu iki özelliği birlikte taşır ve diğerlerinden ayrılır (A). B, C, D ve E fosil yakıtlara (kömür, fuel-oil, doğal gaz) dayanır; hem yenilenemezdir hem de yanma sonucu karbondioksit salımı yüksektir. Doğal gaz görece ‘daha temiz’ olsa da yenilenebilir değildir ve salım yapar.

Doğal gaz ‘temiz’ diye yenilenebilir sanılır; oysa fosil kaynaklıdır ve karbon salar.

YanlışDoğru cevap: D — Linyitten elde edilen termik enerji

Jeotermal (A), hidroelektrik (B), rüzgâr (C) ve güneş (E) enerjisi; doğada kendini yenileyen, tükenmeyen yenilenebilir kaynaklardır. Linyit ise bir fosil yakıttır; linyitten elde edilen termik enerji (D) tükenebilir/yenilenemez kaynağa dayanır. Dolayısıyla diğerlerinden farklı olan D'dir.

Jeotermal, su, rüzgâr ve güneş yenilenebilir; kömür/linyit/petrol/doğal gaz gibi fosil yakıtlar yenilenemezdir. Öğrenci "termik" ile "jeotermal" sözcüklerini karıştırıp jeotermali fosil sanabilir.

YanlışDoğru cevap: B — Jeotermal enerji

Jeotermal enerji, yer altındaki sıcak su ve buhardan elde edilen yenilenebilir bir kaynaktır; kullanımında sera gazı salımı çok düşüktür ve Türkiye'de özellikle Ege Bölgesi'ndeki (Denizli-Aydın-Manisa) fay hatları boyunca elektrik üretiminde kullanılır. Taş kömürü, linyit, doğal gaz ve fuel-oil ise tükenebilir fosil kaynaklardır ve yakıldıklarında yüksek karbon salımı yaparlar.

Jeotermal, fosil yakıtlardan (kömür, doğal gaz) farklı olarak yenilenebilir ve düşük karbonludur; fay hatlarıyla ilişkisi Ege'de yoğundur.

YanlışDoğru cevap: A — Bor

Türkiye, dünya bor rezervlerinin yaklaşık dörtte üçüne sahip olup bu madende dünya lideridir. Bor; cam, seramik, deterjan, tarım, nükleer ve uzay sanayinde kullanılır. Kütahya-Emet, Balıkesir-Bigadiç ve Eskişehir-Kırka başlıca çıkarım alanlarıdır.

Türkiye kromda da önemli üreticidir ama dünya rezerv liderliği bordadır; ikisi karıştırılır.

YanlışDoğru cevap: B — Taş kömürü — Zonguldak

Yüksek kalorili, koklaşabilen ve demir-çelik sanayinde kullanılan, yalnızca tek havzada (Zonguldak) çıkarılan maden taş kömürüdür. Linyit ise yaygın ve düşük kalorilidir; Divriği ise demir madeni bölgesidir, taş kömürü değil.

Linyit yaygın ve düşük kaloridir; taş kömürü tek bölgede (Zonguldak) ve yüksek kaloridir. Divriği demir bölgesidir.

YanlışDoğru cevap: C — Bor rezervinde dünya lideri olması, Türkiye'yi enerjide de kendine yeterli kılar.

Bor bir enerji hammaddesi değildir; dolayısıyla bor liderliği Türkiye'yi enerjide kendine yeterli kılmaz. Türkiye elektrik ve yakıt ihtiyacı için doğalgaz-petrolde büyük oranda ithalata bağlıdır. Diğer seçenekler doğru olgulardır; bu nedenle C söylenemez.

Zengin maden rezervi otomatik olarak enerji bağımsızlığı anlamına gelmez; bor enerji kaynağı değildir.

YanlışDoğru cevap: C — Divriği (Sivas)

Türkiye'nin en zengin demir cevheri yatakları Sivas-Divriği'dedir ve demir-çelik sanayine (Karabük, Ereğli, İskenderun) hammadde sağlar. Guleman krom, Murgul bakır, Emet bor, Beypazarı linyit/trona bölgesidir.

Guleman krom, Murgul bakır bölgesidir; demirin ana merkezi Divriği olarak bilinmelidir.

YanlışDoğru cevap: D — Jeotermal enerji

Fay ve graben yapısının yoğun olduğu Batı Anadolu (Ege), yer altındaki sıcak su-buhar kaynakları nedeniyle jeotermal enerji bakımından Türkiye'nin en zengin bölgesidir. Denizli, Aydın, Manisa ve İzmir bu yönden öne çıkar; jeotermal elektrik, sera ve konut ısıtmasında kullanılır.

Ege'de fay/graben ilişkisi jeotermali gösterir; güneş enerjisiyle karıştırılmamalıdır (güneş GAP'ta öne çıkar).

YanlışDoğru cevap: B — Güneydoğu Anadolu (GAP) — yüksek ışınım ve az bulutluluk nedeniyle

Güneş enerjisi verimi, güneşli gün sayısı ve ışınım şiddetiyle doğru orantılıdır. Güneydoğu Anadolu (GAP) bölgesi, bulutluluğun az ve ışınım süresinin uzun olması nedeniyle Türkiye'de güneş enerjisi potansiyeli en yüksek bölgedir. Doğu Karadeniz ise bol yağış ve bulutluluk nedeniyle en düşük potansiyele sahiptir.

Yükseklik değil, bulutsuz gün sayısı ve ışınım şiddeti belirleyicidir; bu yüzden en uygun bölge GAP'tir, Doğu Anadolu değil.

YanlışDoğru cevap: B — Bu kıyılarda rüzgarın sürekli ve belirli bir yönde düzenli esmesi

Rüzgar enerjisinin verimliliği, rüzgarın sürekliliğine, hızına ve yön düzenliliğine bağlıdır. Ege ve Marmara kıyıları, basınç farkları ve kıyı konumu nedeniyle sürekli ve düzenli rüzgar aldığı için RES kurulumu için en uygun alanlardır. Yağış, jeotermal, yükseklik veya güneş ışınımı RES verimini belirlemez.

RES için belirleyici faktör rüzgarın sürekliliği ve düzenidir; güneş ışınımı veya yağış değildir.

YanlışDoğru cevap: D — Eğimin az ve akarsu potansiyelinin düşük olduğu düz-kurak alanlarda hidroelektrik potansiyeli yüksektir.

Hidroelektrik potansiyeli, akarsuyun eğiminin ve su miktarının fazla olduğu yerlerde yüksektir. Eğimin az, akışın düzensiz olduğu düz ve kurak alanlarda potansiyel DÜŞÜKTÜR; bu nedenle D yanlıştır. GAP ve Karadeniz akarsuları yüksek eğim/su potansiyeli nedeniyle elverişlidir.

Düz-kurak alanlarda hidroelektrik potansiyeli düşüktür; eğim ve su bolluğu potansiyeli artıran faktörlerdir.

YanlışDoğru cevap: A — Düşük kalorili linyitin uzak mesafeye taşınmasının ekonomik olmaması

Afşin-Elbistan, Soma ve Tunçbilek linyit yataklarıdır. Linyit düşük kalorili ve ağır bir yakıttır; uzun mesafeye taşınması maliyetlidir. Bu nedenle termik santral madene götürülür, yani santraller doğrudan linyit yataklarının yanında kurulur. Bu bir hammaddeye yakınlık (taşıma maliyetini düşürme) örneğidir.

Bu bölgeler taş kömürü değil linyit yataklarıdır; santral yer seçimi taşıma maliyeti ile açıklanır, jeotermalle değil.

YanlışDoğru cevap: E — Türkiye yerli linyit üretimiyle petrol ve doğalgaz ihtiyacını da fazlasıyla karşılamaktadır.

Linyit yerli bir kaynaktır ancak bir kömürdür; petrol ve doğalgazın yerine geçmez. Türkiye petrol ve doğalgazın büyük bölümünü ithal eder, bu da cari açığı büyütür. Dolayısıyla 'linyitle petrol-doğalgaz ihtiyacını fazlasıyla karşılamak' ifadesi yanlıştır. Diğer seçenekler doğrudur.

Linyit kömürdür; petrol/doğalgaz yerine kullanılamaz. Yerli kömür enerji bağımlılığını tamamen ortadan kaldırmaz.

YanlışDoğru cevap: C — Kapalı havzada, kurak iklim ve yüksek buharlaşma nedeniyle suyun çekilip tuzun çökmesi

Tuz Gölü, kapalı (dışa akışsız) bir havzada yer alır. İç Anadolu'nun kurak-yarı kurak iklimi nedeniyle yaz aylarında buharlaşma çok yüksektir; su çekildikçe çözünmüş tuzlar dipte çökelir ve işletilebilir tuz oluşur. Bu, iklim (kuraklık + buharlaşma) ile jeomorfoloji (kapalı havza) ilişkisinin sonucudur.

Tuz çökelmesi bol su veya deniz bağlantısıyla değil, kapalı havzada yüksek buharlaşma ve kuraklıkla açıklanır.

YanlışDoğru cevap: D — Demir — Zonguldak

Zonguldak taş kömürü havzasıdır, demir çıkarım merkezi değildir. Türkiye'nin en zengin demir yatakları Divriği (Sivas) ve Hekimhan (Malatya) çevresindedir. Diğer eşleştirmeler doğrudur: krom-Guleman, bakır-Murgul, bor-Kırka, linyit-Afşin-Elbistan.

Zonguldak = taş kömürü; demir değil. Tek havza kömürü ile demir bölgesi karıştırılmamalıdır.

YanlışDoğru cevap: E — Petrol rafinerilerinin liman kentlerinde toplanması, ham petrolün deniz yoluyla getirilmesiyle ilişkilidir.

Önerme yenilenebilir enerji kaynaklarının doğal coğrafyayla ilişkisini savunur. Petrol yenilenemez (fosil) bir kaynaktır ve rafineri konumu bir sanayi/ulaşım tercihidir, yenilenebilir enerjinin doğal dağılımıyla ilgili değildir. Bu nedenle E önermeyi desteklemek için kullanılamaz. Diğer dört örnek yenilenebilir kaynağın doğal faktörle ilişkisini gösterir.

Petrol yenilenemez bir kaynaktır; rafineri konumu ulaşım/sanayi tercihidir, yenilenebilir enerjinin doğal dağılımına örnek olmaz.

YanlışDoğru cevap: D — Bor rezervlerinin bu bölgede yoğunlaşması

Demir-çelik sanayi demir cevheri, kok kömürü (taş kömürü), enerji ve ulaşım faktörlerine bağlıdır. Karabük-Ereğli için Divriği demiri, Zonguldak taş kömürü ve Karadeniz limanları belirleyicidir. Bor bu sanayide hammadde değildir ve bölgesel dağılımı da bu sanayiyi açıklamaz; bu nedenle D söylenemez.

Bor demir-çelik hammaddesi değildir; bu sanayiyi demir cevheri ve kok kömürü belirler.

YanlışDoğru cevap: B — Linyit — Taş kömürü

Yaygın, düşük kalorili ve termik santral yakıtı olan (I) linyittir. Tek havzada (Zonguldak) çıkarılan, yüksek kalorili ve demir-çelikte kok kömürü olan (II) taş kömürüdür. Bu nedenle sıra (I) linyit, (II) taş kömürüdür. Seçeneklerin sırası ters çevrilmemelidir.

Linyit yaygın/düşük kalori (termik), taş kömürü tek havza/yüksek kaloridir; sıraları karıştırılmamalıdır.