KPSS İlk Müslüman Türk Devletleri — Çözümlü Sorular

YanlışDoğru cevap: E — Hükümdarın yürütme yetkisinin kurultay tarafından sınırlandırılması

Vakıflar; eğitim, sağlık, imar, sosyal yardım ve ticaretin altyapısı gibi alanlarda gelir aktararak kamu hizmetlerini devlet bütçesine yüklemeden sürdürür. Kurultayın hükümdarın yetkisini sınırlaması ise siyasi yönetim geleneğiyle ilgili olup vakıf kurumunun bir sonucu değildir. Bu yüzden E doğru cevaptır.

Öğrenci vakıfları yalnızca dini kurum sanıp ekonomik/sosyal işlevlerini (A, C) eleyebilir; oysa asıl ilgisiz olan seçenek siyasi yetki sınırlamasıdır.

YanlışDoğru cevap: C — Türkler ile Araplar arasındaki yakınlaşmanın ve Türklerin İslamiyet’e geçişinin hızlanması

Talas Savaşı’nda Karlukların Abbasiler yanında yer alması, o güne kadar Çin baskısı altındaki Türklerle Araplar arasındaki gerilimi yumuşatmış; Türk-Arap yakınlaşmasını başlatmış ve Türklerin İslamiyet’i kabul sürecini hızlandırmıştır. A yanlıştır (İslamiyet söz konusudur), B tersinedir (Çin egemenliği kırılmıştır), D tersinedir (kâğıt bu savaş sonrası Batı’ya yayılmıştır), E kronolojik olarak yanlıştır (Emeviler bu savaştan önce yıkılmıştır).

Talas’ın asıl önemi askerî bir zafer değil, Türklerle İslam dünyası arasında kalıcı bir yakınlaşma ve din değişimi sürecini başlatmasıdır.

YanlışDoğru cevap: C — I ve II

Malazgirt, Alp Arslan ile Romen Diyojen arasında yapılmıştır (I doğru) ve Anadolu'nun Türkleşmesini başlatmıştır (II doğru). Ancak Türkiye (Anadolu) Selçuklu Devleti, savaşla aynı anda değil, sonraki yıllarda (1075/1077 dolayında Süleyman Şah tarafından) kurulmuştur; III savaşın doğrudan sonucu gibi verildiği için yanlıştır. Doğru yargılar I ve II'dir.

Malazgirt zaferiyle Anadolu Selçuklu Devleti'nin aynı anda kurulduğu sanılır; kuruluş sonraki yıllardadır.

YanlışDoğru cevap: C — Yalnızca dilbilgisi kuralları içeren, edebî yönü olmayan bir eserdir.

Divânu Lugâti't-Türk sözlük olmakla birlikte içerdiği atasözleri, dörtlükler (sav ve koşuklar) nedeniyle edebî değer de taşır ve boyların yaşayışına dair kültürel bilgi verir; harita da içerir. Bu nedenle 'yalnızca dilbilgisi içeren, edebî yönü olmayan' ifadesi yanlıştır. Diğer öncüller eserin bilinen özellikleridir.

Divânu Lugâti't-Türk yalnızca kuru bir sözlük değil; edebî, kültürel ve coğrafi içerik de barındıran ansiklopedik bir eserdir.

YanlışDoğru cevap: D — Kutadgu Bilig – Yusuf Has Hâcip

Kutadgu Bilig, devlet yönetimi üzerine öğütler içeren siyasetname niteliğinde bir eserdir ve Yusuf Has Hâcip tarafından yazılmıştır; D doğrudur. Divânu Lugâti’t-Türk Kaşgarlı Mahmud’un, Atabetü’l-Hakayık Edip Ahmet Yükneki’nin, Divân-ı Hikmet ise Ahmet Yesevi’nin eseridir. B, C, D ve E’deki eşleştirmeler yanlıştır.

Karahanlı dönemi eserleri sık karıştırılır: Kutadgu Bilig→Yusuf Has Hâcip, Divânu Lugâti’t-Türk→Kaşgarlı Mahmud, Atabetü’l-Hakayık→Edip Ahmet, Divân-ı Hikmet→Ahmet Yesevi.

YanlışDoğru cevap: B — 1071 Malazgirt Zaferi'nden önce kurularak Anadolu'nun kapılarını Türklere açmıştır.

Malazgirt Zaferi (1071) Büyük Selçuklular tarafından kazanılmış ve Anadolu'nun kapısı bu zaferle açılmıştır. Türkiye Selçuklu Devleti ise Malazgirt'ten SONRA kurulmuştur; dolayısıyla B yanlıştır. A, C, D, E doğru yargılardır.

Malazgirt Zaferi'ni Türkiye Selçukluları kazandı sanılır; oysa zaferi Büyük Selçuklular kazanmış, Türkiye Selçuklu Devleti bu zaferden sonra kurulmuştur.

YanlışDoğru cevap: E — Melikşah – Anadolu’nun Türkleşmesini başlatan Malazgirt Zaferi’ni kazanması

A, B, C, D doğrudur: Gazneli Mahmut Hindistan seferleriyle, Tuğrul Bey Büyük Selçuklu’nun kuruluşuyla, Satuk Buğra Han Karahanlıların İslamlaşmasıyla anılır. Malazgirt Savaşı (1071) ise Melikşah tarafından değil, Alp Arslan tarafından kazanılmıştır; bu nedenle E yanlıştır. Melikşah, Büyük Selçuklu’nun en parlak dönemini yaşatan sonraki sultandır.

Öğrenci Malazgirt Zaferi’ni Selçuklu’nun en güçlü sultanı sandığı Melikşah’a atfeder; oysa zaferi babası Alp Arslan kazanmıştır.

YanlışDoğru cevap: E — Yalnızca askerî eğitim veren, sivil bilimlere kapalı kurumlar olarak işlemiştir.

Nizamiye Medreseleri; memur ve din adamı yetiştirme (A), burslu ve yaygın eğitim (B), Batınî/Şii akımlara karşı Sünni düşünceyi güçlendirme (C) ve düzenli yükseköğretim geleneği kurma (D) işlevleri taşımıştır. Ancak bu medreseler yalnızca askerî eğitim vermez; dinî bilimler, hukuk ve pozitif bilimlerin de okutulduğu genel eğitim kurumlarıdır. Bu nedenle E söylenemez.

Medrese ‘askerî okul’ ile karıştırılır; oysa medreseler dinî ve dünyevi bilimlerin okutulduğu sivil eğitim kurumlarıdır.

YanlışDoğru cevap: E — Türklerin topluca İslam'a girdiği ilk Müslüman Türk devleti Gaznelilerdir.

Türklerin topluca (kitlesel) İslamiyet'i kabul ettiği ilk Müslüman Türk devleti Karahanlılardır; Gazneliler değildir, bu nedenle E yanlıştır. A doğrudur (Türkçe resmî dil, Türk kültürü ağırlıklı). B doğrudur (Gazneliler çok uluslu). C doğrudur (1071 Malazgirt). D doğrudur (her iki eser de Karahanlı dönemidir).

Öğrenci Gaznelilerin İslam dünyasındaki gücüne bakıp ilk toplu İslamlaşmayı ona atfeder; oysa bu Karahanlılara aittir.

YanlışDoğru cevap: E — Anadolu Selçukluları, 1176 Miryokefalon Savaşı'nı Moğollara karşı kazanmıştır.

E yanlıştır: Anadolu Selçukluları 1176 Miryokefalon Savaşı'nı MOĞOLLARA karşı değil, BİZANS'a (İmparator Manuel) karşı kazanmıştır; bu zafer Anadolu'nun kesin Türk yurdu olduğunu göstermiştir. Moğollara yenilgi 1243 Kösedağ'dadır. A (Karahanlılar-Türkçe), B (Gazneliler-Hindistan), C (Malazgirt 1071), D (Tolunoğulları-Mısır) bilgileri doğrudur.

Öğrenci Miryokefalon'u Moğol savaşıyla karıştırır; oysa 1176 Miryokefalon BİZANS'a karşıdır, Moğol yenilgisi 1243 Kösedağ'dır. Yanlış bilgi E'dedir.

YanlışDoğru cevap: A — Anadolu'nun kapılarının Türklere açılması ve Türkleşme sürecinin başlaması

Alp Arslan'ın Bizans'a karşı kazandığı Malazgirt Zaferi (1071), Anadolu'nun kapılarını Türklere açmış ve Anadolu'nun Türkleşmesi/yurt edinilmesi sürecini başlatmıştır; bu, savaşın en önemli sonucudur (A). Büyük Selçuklu 1040 Dandanakan'la kurulmuştur (B yanlış); Türklerin İslamlaşması çok daha önce başlamıştır (C yanlış); Abbasi halifeliği 1258'de Moğollarca sona ermiştir (D yanlış); Osmanlı 1299'da kurulmuştur (E yanlış).

Malazgirt bir devlet kuruluşu değil, Anadolu'nun Türklere açılmasının başlangıcıdır. Öğrenci Dandanakan (kuruluş) ile Malazgirt'i (Anadolu'nun kapısı) karıştırır.

YanlışDoğru cevap: E — İlk Türk-İslam eseri sayılan Kutadgu Bilig, Gazneliler döneminde yazılmıştır.

Kutadgu Bilig, Yusuf Has Hacip tarafından 1069-1070'te KARAHANLILAR döneminde yazılmıştır; Gazneliler döneminde değil. Bu nedenle E yanlıştır. A doğrudur (Karahanlılar resmî dili Türkçe olan ilk Müslüman Türk devletidir); B doğrudur (Gazneli Mahmut'un Hindistan seferleri); C doğrudur (1071 Malazgirt); D doğrudur (Tolunoğulları, Mısır'da kurulan ilk Türk-İslam/bağımsız Türk devletidir).

Kutadgu Bilig'in hangi devlet döneminde yazıldığını karıştırmak; eser Karahanlılara aittir, Gaznelilere değil.

YanlışDoğru cevap: C — Büyük Selçuklu Devleti Dandanakan'da kurularak bağımsızlığını ilan etmiştir.

Büyük Selçuklu Devleti'nin kurulması (1040 Dandanakan Savaşı) Malazgirt'ten (1071) önce gerçekleşmiştir; dolayısıyla Dandanakan, Malazgirt'in bir sonucu olamaz. A, B, D ve E ise Malazgirt Zaferi'nin (Alp Arslan'ın Romen Diyojen'i yenmesi) doğrudan sonuçlarıdır.

Dandanakan (1040, kuruluş) ile Malazgirt (1071, Anadolu'nun kapılarının açılması) savaşları ve tarihleri karıştırılmamalıdır.

YanlışDoğru cevap: C — Bu hizmetlerin bütçesinin doğrudan tımarlı sipahilere bağlandığını

Vakıf sistemi; bir mülkün gelirinin belirli bir hayrî hizmete (medrese, imaret, kervansaray, hastane) süreklilikle ayrılmasıdır. Bu, sosyal yardımlaşmayı kurumsallaştırır (A), sosyal devlet anlayışını yansıtır (B), eğitim-sağlık (D) ve konaklamaya (E) süreklilik sağlar. Ancak vakıf gelirleri askerî tımar sistemiyle (tımarlı sipahilerin geçimi) ilgili değildir; C bu yapıdan çıkarılamaz.

Vakıf, hayrî hizmetlerin finansmanıdır; askerî geliri düzenleyen tımar sistemiyle karıştırılmamalıdır.

YanlışDoğru cevap: E — Bu savaşla birlikte ilk Müslüman Türk devleti resmen kurulmuştur.

Talas (751) Türk-İslam yakınlaşmasını başlattı, Çin ilerleyişini durdurdu ve kâğıdın yayılmasını sağladı; ancak ilk Müslüman Türk devleti bu savaşla değil, yaklaşık iki yüzyıl sonra Satuk Buğra Han'ın İslam'ı kabulüyle Karahanlılarda ortaya çıkmıştır. Bu nedenle E söylenemez.

Öğrenci Talas'ı doğrudan bir devletin kuruluşuyla özdeşleştirir; oysa Talas yalnızca yakınlaşma/İslamlaşma sürecini başlatan bir dönüm noktasıdır.

YanlışDoğru cevap: B — Karahanlılar — Kutadgu Bilig ve Divanu Lügati't-Türk'ün yazılması

Tanım, ilk Müslüman Türk devleti olan ve Türkçeyi koruyan Karahanlılara aittir. Bunun en güçlü kanıtı, Türk dilinde yazılan Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacib) ve Divanu Lügati't-Türk (Kaşgarlı Mahmud) eserleridir. Gaznelilerde saray dili Farsça olduğundan (A) tanıma aykırıdır.

Gazneliler de Türk-İslam devletidir diye Karahanlı ile karıştırılır; ama Türkçeyi resmi/edebi dilde koruyan Karahanlılardır, Gaznelilerde kültür dili Farsçadır.

YanlışDoğru cevap: E — Atabetü'l-Hakayik — Firdevsî

Atabetü'l-Hakayik'in yazarı Edip Ahmet Yükneki'dir; Firdevsî ise Gazneli sarayında yazılan Şehname'nin yazarıdır. Diğer tüm eşleştirmeler doğrudur, bu yüzden yanlış olan E'dir.

Firdevsî'nin Gazneli dönemi eseri Şehname, Karahanlı dönemi ahlaki eseri Atabetü'l-Hakayik ile karıştırılır.

YanlışDoğru cevap: D — Gaznelilerin Türkçe'yi resmi saray ve edebiyat dili yaptığı anlaşılır.

Hindistan seferleri ve Sultan unvanı; İslam'ın yayılması, meşruiyet, güç zirvesi ve etkinlik çıkarımlarını destekler. Ancak Gaznelilerde saray ve edebiyat dili Farsça'dır; bu verilerden Türkçe'nin resmi dil yapıldığı çıkarılamaz. D doğru cevaptır.

Gazneliler Türk devleti olduğu için dilinin de Türkçe olduğu sanılır; oysa kültür dili Farsça'ydı.

YanlışDoğru cevap: B — Büyük Selçuklu Devleti'nin resmen kurulması ve Gaznelilerin çöküş sürecine girmesi

Dandanakan (1040) Selçuklu-Gazneli savaşıdır; Selçuklular kazanmış, bu zaferle Büyük Selçuklu Devleti resmen kurulmuş, Gazneliler ise çözülme sürecine girmiştir. Anadolu'nun kapısını açan Malazgirt (A), Bizans'a karşı ilk zafer Pasinler (C), Anadolu Selçuklusunu kuran ise Süleyman Şah'tır.

Dandanakan ile Malazgirt'in sonuçları karıştırılır; Dandanakan devleti KURAR, Malazgirt Anadolu'yu AÇAR.

YanlışDoğru cevap: A — Dandanakan – Pasinler – Malazgirt – Katvan

Doğru sıra: Dandanakan (1040), Pasinler (1048), Malazgirt (1071), Katvan (1141). Bu nedenle A doğrudur. Pasinler, Malazgirt'ten önce Bizans'a karşı kazanılan ilk büyük zaferdir; Katvan ise yıkılış sürecini başlatan Karahitay yenilgisidir.

Pasinler ile Malazgirt'in sırası karıştırılır; Pasinler (1048) Malazgirt'ten (1071) öncedir.

YanlışDoğru cevap: C — Bizans'a karşı ilk büyük zafer Pasinler (1048), Anadolu'nun kapısını açan ise Malazgirt (1071) olup ikisi ayrı savaştır.

Öğrenci iki farklı savaşı tek olay sanmaktadır. Bizans'a karşı ilk büyük Selçuklu zaferi Pasinler'dir (1048); Anadolu'nun kapısını Türklere açan ise Malazgirt'tir (1071). Bunlar farklı tarihlerde, farklı savaşlardır.

Pasinler ve Malazgirt'in kazanımları tek savaşa yüklenir; oysa 'ilk zafer' Pasinler, 'kapıyı açma' Malazgirt'e aittir.

YanlışDoğru cevap: B — Alparslan – Bizans İmparatoru Romen Diyojen

Malazgirt Savaşı (1071) Büyük Selçuklu Sultanı Alparslan ile Bizans İmparatoru Romen Diyojen (Romanos Diogenes) arasında yapıldı; Bizans yenildi ve imparator esir düştü. Sencer-Karahitay ise Katvan (1141) savaşıdır.

Malazgirt'in Selçuklu komutanı Tuğrul veya Melikşah sanılır; oysa sultan Alparslan'dır.

YanlışDoğru cevap: E — Toprağın mülkiyetini iktayı tutan komutana devrederek özel mülkiyet oluşturmak

İkta sisteminde toprak mülkiyeti devlete aittir; komutana yalnızca belirli bir bölgenin VERGİ GELİRİ hizmet karşılığı bırakılır, mülkiyet devredilmez. Bu yüzden E'ye ulaşılamaz. Diğer seçenekler iktanın gerçek işlevleridir.

İkta ile toprağın komutanın özel mülkü olduğu sanılır; oysa toprak devletindir, sadece geliri tahsis edilir.

YanlışDoğru cevap: D — Bizans'a karşı askeri bir savunma hattı kurmak

Nizamiye Medreseleri eğitim-ilim kurumlarıdır; devlet adamı yetiştirme, Sünni ilmi güçlendirip Bâtıniliğe karşı durma ve parasız örgütlü eğitim amaçlanmıştır. Askeri savunma hattı kurmak medresenin amacı değildir; D doğru cevaptır.

Medreseler tüm devlet işlevleriyle karıştırılıp askeri amaç yüklenir; oysa amacı eğitim ve ilmi/mezhepsel güçlenmedir.

YanlışDoğru cevap: C — 1071 Malazgirt Zaferi'yle Anadolu'nun Türklere açılması

Taht kavgaları, Bâtıni faaliyetleri, Katvan yenilgisi (1141) ve atabeyliklerin bağımsızlaşması Büyük Selçuklu'yu zayıflatan etkenlerdir. Malazgirt (1071) ise devletin en güçlü döneminde kazanılan bir ZAFERdir; yıkılışı hızlandırmaz. C doğru cevaptır.

Her önemli savaş devleti zayıflatır sanılır; Malazgirt bir zaferdir, çöküş nedeni değildir.

YanlışDoğru cevap: C — Çaka Bey (Çaka Beyliği)

İzmir merkezli kurulan ve ilk Türk donanmasını oluşturarak denizcilik yapan beylik Çaka Bey'dir (Çaka Bey). Danişmentliler ve Saltuklular Doğu/İç Anadolu'da kara beylikleri, Karamanoğulları Türkçe'yi resmi dil ilan etmesiyle, Artuklular ise Diyarbakır/Mardin çevresiyle bilinir.

Denizcilik özelliği Karamanoğulları veya başka bir kara beyliğiyle karıştırılır; ilk Türk denizciliği Çaka Bey'e aittir.

YanlışDoğru cevap: A — Karamanoğulları — Karamanoğlu Mehmet Bey

Türkçe'yi resmi dil ilan eden fermanla anılan beylik Karamanoğulları, önderi ise Karamanoğlu Mehmet Bey'dir (1277). Bu, Türk dili tarihinde önemli bir dönüm noktasıdır; diğer beylikler bu fermanla anılmaz.

Türkçe'nin resmi dil ilanı bazen Karahanlılar veya Osmanoğlu ile karıştırılır; ferman özel olarak Karamanoğlu Mehmet Bey'e aittir.

YanlışDoğru cevap: A — Bizans'ın Anadolu'yu geri alma umidinin bitmesi ve Anadolu'nun kesin Türk yurdu olması

Miryokefalon (1176), II. Kılıç Arslan ile Bizans arasında yapıldı; Bizans yenildi ve Anadolu'yu Türklerden geri alma umidini yitirdi. Böylece Anadolu KESİN Türk yurdu oldu. Kapıyı ilk açan Malazgirt (B), Moğol savaşı ise Kösedağ'dır.

Miryokefalon, Malazgirt ile karıştırılır; Malazgirt kapıyı AÇAR, Miryokefalon Anadolu'yu KESİN yurt yapar.

YanlışDoğru cevap: E — Bizans'a karşı kesin üstünlük sağlanıp Anadolu kesin Türk yurdu olmuştur.

Kösedağ (1243) Türkiye Selçuklularının Moğollara yenildiği savaştır; devlet Moğol egemenliğine girmiş, çökmüş ve otorite boşluğuyla II. beylikler doğmuştur. Bizans'a karşı kesin üstünlük ve Anadolu'nun kesin Türk yurdu olması ise Miryokefalon'un (1176) sonucudur; Kösedağ'a atfedilemez.

Kösedağ'ın sonucu Miryokefalon'un sonucuyla karıştırılır; Kösedağ bir yenilgi ve çöküş, Miryokefalon bir zaferdir.