KPSS Osmanlı Kültür ve Uygarlık — Çözümlü Sorular

YanlışDoğru cevap: C — Devletin merkezî hazineye nakit vergi akışını temel amaç edinmesini sağlar.

Tımar sistemi, toprak gelirini merkezî hazineye NAKİT vergi olarak toplamak yerine, bu geliri hizmet (asker besleme, asayiş, üretim denetimi) karşılığında yerel görevlilere bırakma esasına dayanır. Bu yönüyle merkezî hazineye nakit akışını azaltan bir gelir yöntemidir. Dolayısıyla A, B, D, E doğru; “merkezî hazineye nakit vergi akışını temel amaç edinir” diyen C söylenemez.

Öğrenci tımarı iltizam/mukataa gibi nakit vergi toplama yöntemiyle karıştırır; oysa tımarda gelir merkeze nakit gelmez, yerinde hizmete dönüşür.

YanlışDoğru cevap: B — Şehzadelerin sancaklara vali olarak gönderilip yönetim ve devlet deneyimi kazanmasını sağlar.

“Sancağa çıkma”, şehzadelerin bir lala eşliğinde sancaklara vali olarak gönderilip yönetim ve devlet tecrübesi edinmesini sağlayan uygulamadır (B). A iltizamı, C müsadereyi, D devşirme sistemini, E ise tımar/dirlik dağıtımını tanımlar; bunlar sancağa çıkmayla karıştırılan kavramlardır.

Sancağa çıkma yalnızca şehzade eğitimiyle ilgilidir; iltizam, müsadere, devşirme ve tımar gibi kurumlarla karıştırılmamalıdır.

YanlışDoğru cevap: E — İslamiyet öncesi Türk devletlerindeki Kurultay'ın Osmanlı'daki adıdır.

Divan-ı Hümayun en yüksek yönetim-danışma organıdır (A doğru), üyeleri vezirler, kazasker, defterdar ve nişancıdır (B doğru), kararları padişah onayına tabidir (C doğru) ve adli-mali-idari işlere bakar (D doğru). Kurultay ise İslamiyet öncesi Türk devletlerine özgü ayrı bir kurumdur; Divan onun 'Osmanlı'daki adı' değildir. Bu yüzden E yanlıştır.

Divan, Kurultay'ın devamı sanılır; ikisi farklı dönem ve yapılara ait ayrı kurumlardır.

YanlışDoğru cevap: C — Geçimlerini kendilerine tahsis edilen toprağın gelirinden sağlarlar.

Kapıkulu askerleri (ör. yeniçeriler) maaşlıdır ve geçimlerini merkezî hazineden aldıkları ulufeyle sağlar; toprak gelirinden geçinen grup tımarlı sipahiler gibi eyalet askerleridir. Bu nedenle 'topraktan gelir' ifadesi kapıkulu için söylenemez. Diğer öncüller kapıkulunun özellikleridir.

Toprak gelirinden geçinen dirlik askerleri eyalet askeridir; kapıkulu ise merkezden maaş (ulufe) alır.

YanlışDoğru cevap: A — Darülfünun – devşirme çocukların asker ve devlet adamı olarak yetiştirildiği saray okulu

Devşirme çocukların asker ve devlet adamı olarak yetiştirildiği saray okulu Enderun’dur, Darülfünun değil; bu yüzden A yanlıştır. B doğru (Enderun’un işlevi), C doğru (Sıbyan Mektebi temel eğitim), D doğru (medrese) ve E doğrudur (Darülfünun, Batı tarzı çağdaş yükseköğretim kurumudur).

Enderun’un işlevi yanlışlıkla Darülfünun’a atfedilir; Darülfünun sonradan kurulan çağdaş üniversitedir, saray okulu değildir.

YanlışDoğru cevap: D — Toprağın gelirini, hizmet karşılığında doğrudan tımarlı sipahiye bırakan bir sistemdir.

D'de anlatılan, iltizam değil TIMAR sistemidir; toprağın gelirini hizmet karşılığı sipahiye bırakan tımardır. İltizam ise vergi toplama hakkının açık artırmayla, bedel karşılığında mültezime kiralanmasıdır (A, B, C, E doğru). Bu nedenle D söylenemez.

Tımar ile iltizam karıştırılır; tımar hizmet karşılığı toprak geliri, iltizam ise vergi hakkının bedelle kiralanmasıdır.

YanlışDoğru cevap: B — Kadı, hem yargı hem de yerel yönetim işlevlerini bir arada yürüten çok yönlü bir görevlidir.

Verilen görevler (dava görme, belediye-asayiş, emir duyurma, narh denetimi) kadının hem yargısal hem de idari-yerel işlevleri bir arada taşıdığını gösterir; bu nedenle B doğrudur. A idari yetkisini yok saydığı için, C askerî komutanlıkla (bu görev sancakbeyi/beylerbeyinindir), D maliye (defterdar) ve E taşra yetkisini reddettiği için yanlıştır.

Kadı yalnızca ‘hâkim’ sanılıp belediye, asayiş ve narh gibi idari görevleri göz ardı edilir.

YanlışDoğru cevap: E — Reaya — Vergiden muaf olan, devletten maaş (ulufe) alan yönetici askerî sınıf

Reaya, üretimle uğraşıp vergi VEREN yönetilen halktır; vergiden muaf olup devletten gelir alan yönetici askerî sınıf DEĞİLDİR. Dolayısıyla E yanlıştır. A, B, C ve D doğru eşleştirmelerdir: seyfiye askerî-yönetim, ilmiye eğitim-yargı-din, kalemiye bürokrasi, reaya vergi veren halktır.

Öğrenci reaya (yönetilen, vergi veren) ile askerî sınıfı (yöneten, vergiden muaf) ters çevirir.

YanlışDoğru cevap: A — Kaptan-ı derya → başkentin güvenliği ve yeniçerilerin komutası

A yanlıştır: Kaptan-ı derya (kapudan paşa) DONANMANIN komutanıdır; başkent güvenliği ve yeniçeri komutası ise yeniçeri ağasının görevidir. B (defterdar-maliye), C (nişancı-tuğra/tahrir), D (kazasker-yargı ve eğitim atamaları), E (sadrazamın padişah vekilliği) doğru eşleştirmelerdir. Yanlış eşleştirme A'dadır.

Öğrenci kaptan-ı deryayı kara ordusu/başkent güvenliğiyle karıştırır; oysa o donanma komutanıdır, yeniçerilerin başı yeniçeri ağasıdır. Yanlış eşleştirme A'dır.

YanlışDoğru cevap: E — Selimiye Camii – Sedefkâr Mehmet Ağa

Selimiye Camii (Edirne), Mimar Sinan'ın "ustalık eserim" dediği yapıdır; dolayısıyla A doğrudur ve E (Selimiye – Sedefkâr Mehmet Ağa) yanlıştır. Süleymaniye (B) ve Şehzade (D) camileri de Mimar Sinan'a aittir; Sultanahmet Camii ise Mimar Sinan'ın öğrencisi Sedefkâr Mehmet Ağa'nın eseridir (C doğru). Yanlış eşleştirme E'dir.

Selimiye ve Süleymaniye Mimar Sinan'a; Sultanahmet Camii ise onun öğrencisi Sedefkâr Mehmet Ağa'ya aittir. Öğrenci Selimiye ile Sultanahmet'in mimarlarını karıştırabilir.

YanlışDoğru cevap: A — Padişahın, şer'i hukuka aykırı olmamak koşuluyla yönetim alanında kural koyabildiğini

Örfi hukuk, padişahın iradesiyle (ferman, kanunname) konulan; şer'i hukuka aykırı olmamak kaydıyla özellikle yönetim, maliye ve ceza alanını düzenleyen kurallardır. Bu, padişahın belirli sınırlar içinde kanun koyma yetkisini gösterir. B yanlıştır çünkü örfi hukukun varlığı hukukun 'tamamen' dinî olmadığını kanıtlar; D padişahı dinî alanda da mutlak sayarak abartır (şer'i alan fıkha dayanır); C ve E gerçekle bağdaşmaz.

Örfi hukukun 'dine aykırı hukuk' sanılması; oysa şer'i hukuka aykırı olmamak koşuluyla var olan, tamamlayıcı bir hukuk alanıdır.

YanlışDoğru cevap: D — Şeyhülislam — Divan'ın daimî üyesi olarak devletin dış siyasetini yürütmek.

Şeyhülislam, dinî konularda fetva veren ilmiye sınıfının başıdır; devletin dış siyasetini yürütmek onun görevi değildir ve klasik dönemde Divan'ın daimî/asli üyesi de değildir (gerektiğinde görüşüne başvurulurdu). Dış siyaset ve yürütme sadrazamın sorumluluğundadır. A, B, C ve E doğru eşleştirmelerdir.

Şeyhülislamın görevi fetva/ilmiye alanıdır; yürütme ve dış siyaset sadrazamındır. Şeyhülislam klasik Divan'ın asli üyesi sayılmaz.

YanlışDoğru cevap: A — Görevli defterdardır ve Divan-ı Hümayun'un maliyeden sorumlu üyesidir.

Osmanlı merkez teşkilatında devletin gelir-gider ve hazine işlerinden sorumlu Divan üyesi defterdardır. Nişancı tuğra/tahrir, kazasker yargı-eğitim, reisülküttap katiplik/yazışma, şeyhülislam ise fetva makamıdır; hiçbiri maliyeden sorumlu değildir. Bu nedenle doğru eşleme A'dadır.

Öğrenci maliyeyi çoğu zaman nişancı veya kazaskerle karıştırır; oysa para/hazine defterdarın görevidir.

YanlışDoğru cevap: A — Padişahın devlet işlerinden tamamen elini çektiği ve Divan'ın kesin karar organına dönüştüğü

Fatih Divan başkanlığını sadrazama bırakıp görüşmeleri kafes arkasından izlemiştir; ancak bu, padişahın yönetimden elini çektiği anlamına gelmez. Divan bir danışma organıdır, kesin karar yine padişahındır. Padişah, kararları onaylayarak son sözü söylemeye devam etmiştir; bu yüzden A'ya ulaşılamaz.

Başkanlığı bırakmayı 'padişahın yetkiyi tamamen devretmesi' sanır; oysa son karar hep padişahta kalmıştır.

YanlışDoğru cevap: B — Taht kavgalarının yumuşaması ancak tahta çıkan padişahların yönetim tecrübesinin azalması

Ekber-ersed (en yaşlı ve en olgun/akıllı) ilkesi kardeş kavgasını azaltmayı amaçlar; aynı dönemde şehzadeler sancağa çıkarılmayıp kafeste tutulunca yönetim ve savaş tecrübesinden yoksun padişahlar tahta geçmeye başladı. Sonuç, taht kavgasının hafiflemesi fakat yönetici niteliğinin düşmesidir; doğru cevap B'dir.

Ekber-ersedi sadece 'olumlu bir düzenleme' sanır; kafes usulünün getirdiği tecrübesizliği göz ardı eder.

YanlışDoğru cevap: E — Tımardır; sipahi geçimini ayırıp kalanıyla cebelü besler.

Dirlik sınıflandırmasında 3.000-20.000 akçe arası gelir tımardır (20.000-100.000 zeamet, 100.000+ has). 15.000 akçe tımar sınırındadır. Dirlik sahibi gelirin bir kısmını geçimine ayırır, geri kalanıyla savaşa tam teçhizatlı atlı asker olan cebelü getirir. Bu yüzden E doğrudur.

15.000 akçeyi zeamet zannetmek yaygın hatadır; tımar üst sınırı 20.000 akçedir.

YanlışDoğru cevap: D — Dirlik gelirleri, sahibinin öldükten sonra çocuklarına mülk olarak miras kalır.

Tımar miri arazi üzerinde kuruludur; toprağın mülkiyeti devlettedir, dirlik sahibine yalnızca vergi gelirini toplama ve tasarruf hakkı verilir. Bu hak mülk gibi çocuklara miras kalmaz; devlet dirliği geri alıp başkasına verebilir. Diğer seçenekler tımarın işlevleridir; bu nedenle 'söylenemez' olan D'dir.

Dirliğin toprak mülkiyetiyle birlikte miras kaldığı sanılır; oysa yalnızca gelir tasarrufu vardır, mülkiyet devlettedir.

YanlışDoğru cevap: A — Kapıkulu askerleri

Ulufe, kapıkulu askerlerine üç ayda bir ödenen maaştır. Kapıkulu, devşirme kökenli, merkeze bağlı daimi ordudur (Yeniçeri, Cebeci, Topçu, Altı Bölük Halkı vb.). Tımarlı sipahi, akıncı, azap ve yaya-müsellem ise eyalet askeri olup maaş değil dirlik/ganimet gibi kaynaklarla geçinir; doğru cevap A'dır.

Ulufeyi bütün orduya ödenen maaş sanır; oysa dirlikli eyalet askerleri maaş almaz.

YanlışDoğru cevap: C — Yargı yanlıştır; devşirme bir kaynak/yöntemdir, yetenekli olanlar Enderun'da yetişip devlet adamı da olabilirdi.

Devşirme, gayrimüslim çocukların seçilip Türk-İslam terbiyesiyle yetiştirildiği bir kaynak/yöntemdir. Devşirilenlerin bir kısmı Acemi Ocağı üzerinden yeniçeri olurken, yetenekli olanlar Enderun'da eğitilip kapıkulu süvarisi, hatta sadrazam gibi üst yöneticiye yükselebilirdi. Bu yüzden 'devşirme=yeniçeri' eşitliği yanlıştır; doğru cevap C'dir. (D yanlıştır; devşirme Türk çocuklarından değil gayrimüslimlerden yapılırdı.)

Devşirmeyi yalnızca yeniçerilikle eşitlemek; oysa Enderun yoluyla en üst yönetime kadar çıkan devşirmeler vardır.

YanlışDoğru cevap: C — Nişancı

Fermanlara tuğra çekme, tahrir defterlerini tutma ve kanunname işlerinden sorumlu Divan üyesi nişancıdır (tuğrai). Defterdar maliye, kazasker yargı-eğitim, reisülküttap katiplik/dış yazışma, şeyhülislam ise fetva makamıdır. Verilen tüm nitelikler nişancıya uyduğu için doğru cevap C'dir.

Tuğra ve tahrir işini defterdar veya reisülküttapla karıştırmak; bu görevler nişancıya aittir.

YanlışDoğru cevap: E — Milletler, etnik-milliyet esasına göre ayrıldığı için herkes kendi diline göre bir millet sayılmıştır.

Osmanlı millet sistemi etnik/dil esasına değil, din esasına dayanır (Rum, Ermeni, Yahudi milletleri gibi). Her millet din, eğitim ve cemaat içi hukuk işlerinde iç özerkliğe sahipti ve bu, çok-dinli yapının yüzyıllarca korunmasını sağladı. Milletin etnik-dil esaslı oluşu yanlış olduğundan cevap E'dir.

'Millet'i modern anlamdaki etnik ulus zannetmek; Osmanlı'da millet din temellidir.

YanlışDoğru cevap: B — Şeri hukuk Kuran-sünnet-icma-kıyasa, örfi hukuk padişahın şeriata aykırı olmayan kanunnamelerine dayanır.

Şeri hukukun kaynakları Kuran, sünnet, icma ve kıyastır; örfi hukuk ise padişahın şeriata aykırı olmamak kaydıyla çıkardığı kanunname ve fermanlardan oluşur. Fatih ve Kanuni'nin kanunnameleri örfi hukukun zirvesidir. Doğru eşleştirme B'dir; A eşleştirmeyi ters çevirdiği için yanlıştır.

Şeri ve örfi hukukun kaynaklarını ters eşleştirmek; kanunnameler örfi, ayet-hadis şeri hukuka aittir.

YanlışDoğru cevap: C — Narh

Narh, devletin mal ve hizmetlere koyduğu resmi azami (tavan) fiyattır ve halkı fahiş fiyattan korur. Tavan fiyatın üzerinde satış narhın ihlalidir. Gedik dükkan açma/üretim tekeli izni, lonca esnaf örgütü, iltizam vergi toplama yöntemidir; doğru cevap C'dir.

Fiyat sınırını gedik veya loncayla karıştırmak; fiyat tavanı narhtır.

YanlışDoğru cevap: B — Bir işyeri açma ve belirli bir mesleği icra etme izni/tekel hakkıdır.

Gedik, bir esnafın belirli bir mesleği icra etme ve dükkan/işyeri açma iznini, yani bir tür tekel/ustalık hakkını ifade eder. Tavan fiyat narh (A), esnaf örgütü lonca (C), din esaslı topluluk millet (D), vergi ihalesi iltizamdır (E). Doğru cevap B'dir.

Gediği lonca ya da narhla karıştırmak; gedik üretim/işyeri izni-tekelidir.

YanlışDoğru cevap: D — Defterdar

İlmiye sınıfı eğitim, din ve adalet işlerini yürütür; kadı, müderris, kazasker ve şeyhülislam bu sınıfa mensuptur. Defterdar ise maliye/bürokrasi işini gören kalemiye (ehl-i kalem) sınıfındandır. Bu nedenle ilmiyeden olmayan D'dir.

Defterdarı yargı-eğitim işi yapan ilmiyeye dahil sanmak; defterdar kalemiye/maliyecidir.

YanlışDoğru cevap: B — Devletin üretim ve fiyatlara müdahale ederek tüketiciyi ve piyasa düzenini koruduğu müdahaleci bir anlayışı benimsediğine

Narh, devletin mallara resmi tavan fiyat koymasıdır; bu, fiyat ve üretimin serbest bırakılmadığını, devletin halkı korumak için piyasaya müdahale ettiğini gösterir. Dolayısıyla Osmanlı klasik ekonomisi müdahaleci-korumacı (provizyonist) niteliktedir. Liberal/serbest piyasa yorumu (A, E) narhla çelişir; doğru cevap B'dir.

Narhı serbest piyasa göstergesi sanmak; oysa narh doğrudan müdahaleci ekonomi kanıtıdır.

YanlışDoğru cevap: B — Enderun sarayda devlet adamı/yönetici yetiştirirken, medrese din-bilim eğitimi verip kadı, müderris ve müftü yetiştirir.

Enderun, sarayda çoğunlukla devşirme kökenli yetenekli gençleri devlet adamı ve yönetici olarak yetiştiren okuldur. Medrese ise din ve pozitif bilim eğitimi verip kadı, müderris, müftü gibi ilmiye mensuplarını yetiştirir. Sıbyan mektebi temel eğitim yeridir. Doğru işlev ayrımını B verir.

Enderun ile medreseyi aynı işlevde görmek; Enderun yönetici, medrese ilmiye/bilim insanı yetiştirir.