KPSS İslamiyet’ten Önceki Türk Devletleri — Çözümlü Sorular

YanlışDoğru cevap: D — Kut anlayışı, hükümdarın halka karşı sorumsuz ve denetimsiz mutlak bir otorite kurmasını sağlamıştır.

Kut anlayışında hükümdarın yetkisi Tanrı kaynaklı sayılsa da bu yetki koşulsuz değildi; hükümdar töreye uymak, halkı doyurup korumakla yükümlüydü ve başarısız olursa 'kutunu kaybettiği' düşünülerek tahttan indirilebilirdi. Kurultay gibi kurumlar da yetkiyi sınırlar. Dolayısıyla 'sorumsuz ve denetimsiz mutlak otorite' ifadesi yanlıştır. A, B, C, E kut anlayışının gerçek sonuçlarıdır.

Öğrenci Tanrısal meşruiyeti 'sınırsız/mutlak iktidar' ile eşitleyebilir; oysa töre ve kutu yitirme inancı hükümdarı denetim altında tutuyordu.

YanlışDoğru cevap: C — Aldığı kararların hükümdarı her durumda kesin olarak bağladığı, yasama üstünlüğüne sahip bir organdır.

Kurultay (Toy), ilk Türk devletlerinde devlet işlerinin görüşüldüğü, hükümdarın ve boy beylerinin katıldığı danışma niteliğinde bir meclistir; yönetimin paylaşımcı geleneğini yansıtır (A, B, D, E doğru). Ancak Kurultay bir danışma organıdır; kararları hükümdarı her durumda kesin biçimde bağlayan, yasama üstünlüğüne sahip modern bir parlamento gibi değildir. Bu nedenle C söylenemez.

Öğrenci Kurultay'ı çağdaş bir yasama meclisiyle özdeşleştirip 'bağlayıcı/üstün organ' sanıyor; oysa niteliği danışma meclisidir.

YanlışDoğru cevap: B — Yazının Göktürklerle birlikte kullanılmaya başlanması ve kalıcı taş yazıtlar bırakılması

Konar-göçer yaşamın göstergeleri; hayvancılığa dayalı ekonomi (A), toprakta özel mülkiyetin gelişmemesi (C), yaylak-kışlak hareketi (D) ve kalıcı anıtsal mimarinin bulunmamasıdır (E). Göktürk yazısının kullanılması ve Orhun Yazıtları gibi kalıcı taş yazıtlar bırakılması ise yerleşiklikle doğrudan ilgili olmayan, hatta kültürel-siyasi gelişmişliğin göstergesi olan bir olgudur; yerleşik hayata geçilmediğinin kanıtı sayılamaz. Bu nedenle B doğru yanıttır.

Yazının ve yazıtların varlığı yerleşik düzenin değil, siyasi-kültürel örgütlenmenin göstergesidir; göçebe topluluklar da yazı kullanıp anıt yazıt bırakabilir.

YanlışDoğru cevap: E — Avrupa'da merkezî ve güçlü ulus devletlerin doğması

Kavimler Göçü; Roma'nın ikiye ayrılmasına (A), Batı Roma'nın yıkılıp İlk Çağ'ın kapanmasına (B), otorite boşluğunda feodalitenin doğmasına (C) ve etnik-siyasi haritanın değişmesine (D) yol açmıştır. Göç, merkezî güçlü devletleri değil, tam tersine parçalı feodal yapıyı doğurmuştur; ulus devletler çok daha sonraki bir olgudur. Bu nedenle E gösterilemez.

Göçün doğrudan güçlü devletler doğurduğu sanılır; oysa sonuç merkezî otoritenin çöküp feodalleşmesidir.

YanlışDoğru cevap: C — Merkezî ve mutlak nitelikte, sınırsız bir monarşi kurulmuştur.

Hükümdarın töreyle bağlı olması, kurultayın kararlara katılması ve ülkenin hanedanın ortak malı sayılması yetkinin sınırlı olduğunu, danışma ve paylaşım anlayışını gösterir; bunlar sınırlı monarşi ve bazı demokratik ögelere işaret eder. Bu nedenle 'sınırsız/mutlak monarşi' yargısına ulaşılamaz. Diğer öncüllerin hepsi verilen bilgilerden çıkarılabilir.

Töre ile bağlılık ve kurultay geleneği hükümdarı sınırlar; bu yapı mutlak/sınırsız monarşi ile karıştırılmamalıdır.

YanlışDoğru cevap: E — Uygurlar – bilinen ilk teşkilatlı Türk devleti olması

Bilinen ilk teşkilatlı Türk devleti Uygurlar değil, Asya (Büyük) Hun Devleti’dir; bu nedenle E yanlıştır. A doğrudur: Uygurlar yerleşik hayata geçmiş ve Mani dinini benimsemiştir. B doğrudur. C doğrudur: Orhun (Göktürk) Yazıtları II. Göktürk döneminde dikilmiştir. D doğrudur: ‘Türk’ adını devlet adı olarak ilk kez Göktürkler kullanmıştır.

Uygurların birçok ‘ilk’i vardır ancak ‘ilk teşkilatlı Türk devleti’ Asya Hun’dur; bu iki bilgi karıştırılır.

YanlışDoğru cevap: A — Bu din, Türklerin ilk kez resmî olarak İslamiyet'i kabul etmelerini sağlamıştır.

Manihaizm bir din olup İslamiyet ile ilgisi yoktur; İslamiyet'i resmî olarak kabul eden ilk Türk devleti Karahanlılardır. Bu nedenle A söylenemez. B, C, D ve E Manihaizm'in Uygurlar üzerindeki bilinen etkileridir.

Manihaizm ile İslamiyet karıştırılır; Uygurların benimsediği din Manihaizm'dir, İslamiyet'i resmen kabul eden ise Karahanlılardır.

YanlışDoğru cevap: D — İçeriğinde İslami inanç ve değerlere ilişkin ögeler ağır basar.

Orhun Yazıtları 8. yüzyılda II. Göktürk Devleti döneminde dikilmiş, Türk adının, devlet-halk ilişkisinin ve dönemin siyasi anlayışının izlerini taşıyan belgelerdir (A, B, C, E doğru). Göktürkler İslamiyet’i kabul etmediğinden yazıtlarda İslami inanç ögeleri bulunmaz; bu nedenle D söylenemez.

Öğrenci ‘ilk yazılı Türkçe belge’ ile ‘ilk İslami Türk eseri’ni karıştırıp Orhun Yazıtları’nda İslami ögeler arar; oysa ilk İslami Türk eserleri Karahanlı dönemine aittir.

YanlışDoğru cevap: D — Türklerde tek tanrılı bir din anlayışı yerleşmiş ve yaygınlaşmıştır.

Kurgan (mezar odası), balbal (mezara dikilen ve öldürülen düşmanı simgeleyen taş) ve yuğ (cenaze töreni) uygulamaları; ahiret inancını (A), ölünün başarılarının anılmasını (B), törenlerin toplumsallığını (C) ve mezar ile balbalın işlevce farkını (E) gösterir. Ancak bu uygulamalardan tek tanrılı bir din anlayışının yerleştiği (D) sonucuna ulaşılamaz; bu ögeler Gök Tanrı inancı ve atalar kültüyle ilişkilidir, tek tanrılı dinlerin yerleşmesini kanıtlamaz.

Gök Tanrı inancı ‘tek tanrılı din’ ile eşitlenip balbal/kurgan bu sonucun kanıtı sanılır.

YanlışDoğru cevap: B — Özel mülkiyet anlayışının ve toprağa bağlılığın güçlü olması

Konargöçer yaşamda sürekli yer değiştirildiği için toprağa bağlılık ve özel toprak mülkiyeti güçlü DEĞİLDİR; bu daha çok yerleşik toplumların özelliğidir. A, C, D ve E ise göçebe yaşamla tutarlıdır: taşınabilir sanat gelişir, toplum askerî ve hareketlidir, boylar federasyonu görülür, sözlü kültür öne çıkar.

Öğrenci yerleşik toplumlara özgü toprak mülkiyeti ve toprağa bağlılığı göçebe Türklere yanlışlıkla atfeder.

YanlışDoğru cevap: C — Yerleşik ve toprağa dayalı merkezî, güçlü bir bürokrasinin gelişmesi

Konargöçerlik; hayvancılığı temel ekonomi yapmış (A), taşınabilir hayvan üslubu sanatını doğurmuş (B), atlı-hareketli ordu yapısını (D) ve yazısız/sözlü töre geleneğini (E) beslemiştir. Buna karşılık yerleşik hayata ve toprağa dayalı merkezî, güçlü bir bürokrasi ancak yerleşik-tarımcı toplumlarda gelişir; konargöçer yapı böyle bir bürokrasiyi DOĞURMAZ. Bu nedenle konargöçerliğin doğrudan sonucu OLMAYAN C'dir.

Öğrenci Türk devletlerinde güçlü teşkilat olduğunu bilip C'yi 'doğru sonuç' sanır; oysa toprağa bağlı merkezî bürokrasi yerleşik düzenin ürünüdür, konargöçerliğin sonucu değildir.

YanlışDoğru cevap: E — Denizaşırı sömürgeler kurma ve okyanus ticaretini ele geçirme isteği

Türk göçlerinin başlıca nedenleri; iklim değişikliği ve kuraklık (A), nüfus artışı ve geçim sıkıntısı (B), boylar arası egemenlik mücadeleleri (C) ile dış baskılar/savaşlardır (D). Bunların tamamı bozkır yaşam koşullarıyla ilgilidir. Ancak "denizaşırı sömürge kurma ve okyanus ticaretini ele geçirme" isteği (E), atlı-göçebe kültüre ve dönemin koşullarına uymaz; bu, çok daha sonraki Avrupa sömürgeciliğinin özelliğidir. Dolayısıyla göç nedeni olarak gösterilemez.

Türk göçlerinin nedenleri ekonomik-doğal ve siyasi koşullardır (otlak, nüfus, boy mücadelesi, dış baskı). Denizcilik/sömürgecilik gibi kavramlar bozkır Türk toplumuna yabancıdır; öğrenci "ticaret" sözcüğünü görünce yanılabilir.

YanlışDoğru cevap: D — Devletlerin taht kavgalarıyla kolayca parçalanıp yıkılmasına

'Ülke hanedanın ortak malıdır' anlayışı ve kesin bir veliaht sisteminin bulunmaması, hanedan üyeleri arasında sürekli taht mücadelelerine yol açmıştır. Bu da devletlerin iç karışıklıklarla zayıflayıp kolayca bölünüp yıkılmasına zemin hazırlamıştır; doğru yanıt D'dir. A tam tersini (merkezî mirasçılık) ifade eder; B ve C bu anlayışın sonucu değildir; hatun devlet yönetiminde etkili olsa da hükümdarlık kadınlara devredilmemiştir (E).

Türk devletlerinde belirli bir veliaht sistemi olduğunun sanılması; oysa ülkenin hanedanın ortak malı sayılması taht kavgalarının temel nedenidir.

YanlışDoğru cevap: B — Kavimler Göçü'nü başlatan Asya Hunları, Avrupa'nın siyasi yapısını kökten değiştirmiştir.

Kavimler Göçü'nü başlatan ve Avrupa'nın siyasi yapısını değiştiren Türk topluluğu Avrupa (Batı) Hunlarıdır; Asya Hunları değil. Baskı altında batıya göç eden topluluklar, Karadeniz'in kuzeyindeki kavimleri harekete geçirerek 375'te Kavimler Göçü'nü tetiklemiş; bu süreci doğrudan yürütenler Avrupa Hunları olmuştur. B'deki "Asya Hunları" ifadesi bu nedenle yanlıştır. A, C, D ve E doğrudur.

Kavimler Göçü'nü başlatanlar Avrupa (Batı) Hunlarıdır; "bilinen ilk Türk devleti" olan Asya Hunlarıyla karıştırılmamalıdır.

YanlışDoğru cevap: A — Ölümden sonraki hayata (ahiret) inanç

Ölünün eşyalarıyla (at, silah, yiyecek) gömülmesi ve mezar üstüne balbal dikilmesi, öteki dünyada yaşamın süreceği ve orada bu eşyaların kullanılacağı inancını gösterir; bu doğrudan ölümden sonraki hayata (ahiret) inancın kanıtıdır (A). Gök Tanrı inancı ayrı bir olgudur; yada taşı doğa olaylarıyla ilgilidir; Türkler putperest değildi ve atalar kültü reddedilmemiş, aksine benimsenmiştir.

Mezara eşya bırakma ve balbal, tek tanrı inancının değil, ahiret (öteki dünya) inancının somut göstergesidir.

YanlışDoğru cevap: D — Asya (Büyük) Hun Devleti

İlk teşkilatlı Türk devleti Asya (Büyük) Hun Devleti'dir. Mete Han döneminde ordu onlu sisteme (onbaşı-yüzbaşı-binbaşı-tümenbaşı) göre düzenlenmiş, doğu-batı esaslı ikili teşkilat kurumsallaşmıştır. Göktürkler 'Türk' adını ilk kullanan devlettir ama ilk teşkilatlı devlet değildir.

İlk teşkilatlı Türk devleti ile 'Türk' adını ilk kullanan devlet karıştırılır; ilki Asya Hunları, ikincisi Göktürklerdir.

YanlışDoğru cevap: E — Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu'nun bu göç sırasında yıkılmasına doğrudan sebep olmuştur

Kavimler Göçü Batı Roma'yı 476'da yıkılışa götürmüş, feodaliteyi doğurmuş ve İlk Çağ'ın kapanışını tetiklemiştir. Ancak Doğu Roma (Bizans) bu göçle yıkılmamış, 1453'e kadar varlığını sürdürmüştür; bu nedenle E söylenemez.

Kavimler Göçü'nün Batı Roma'yı (476) yıktığı doğrudur; Bizans (Doğu Roma) ise 1453'e kadar ayakta kalmıştır.

YanlışDoğru cevap: A — Uygurlar — Maniheizm (Mani dini)

Uygurlar Bögü Kağan döneminde Mani dinini benimsemiş, bu dinin et yeme ve savaşma yasağı nedeniyle yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğu olmuşlardır. Matbaa ve kâğıt baskı tekniğini kullanmaları da Uygurlara özgüdür.

Yerleşik hayata geçen ilk Türkler Asya Hunları değil Uygurlardır; Mani dini bu geçişin temel nedenidir.

YanlışDoğru cevap: B — Egemenliğin hanedanın erkek üyeleri arasında paylaşılan bir hak sayılması ve taht kavgalarının yaygınlaşması

Kut, yönetme yetkisinin Tanrı tarafından hükümdar ailesine verildiği inancıdır ve kan yoluyla geçtiği için hanedanın her erkek üyesi taht üzerinde hak sahibi sayılırdı. Bu 'ülke hanedanın ortak malıdır' anlayışı taht kavgalarına ve devletlerin kolay bölünmesine yol açmıştır.

Kut anlayışı, tahtın tek bir vârise kesin geçişini değil, tüm hanedan erkeklerinin hak iddiasını doğurur; bu da bölünmeleri kolaylaştırır.

YanlışDoğru cevap: E — Uygur Devleti döneminde, Mani dininin etkisiyle dikilmiş dinî metinlerdir

Orhun Yazıtları II. Göktürkler döneminde (VIII. yüzyıl) Bilge Kağan, Kültigin ve Tonyukuk adına dikilmiştir; Uygur veya Mani diniyle ilgisi yoktur. Türkçenin ilk yazılı belgeleri olup Vilhelm Thomsen tarafından okunmuştur. Bu nedenle E yanlıştır.

Orhun Yazıtları Göktürklere aittir; Uygurlarla veya Mani diniyle karıştırılmamalıdır. Uygurların katkısı matbaa/baskı alanındadır.

YanlışDoğru cevap: B — İpek Yolu ticaretini denetim altına alarak ekonomik-siyasi çıkar sağlamak

İstemi Yabgu'nun hem Sasanilerle Akhunlara karşı ittifakı hem de sonrasında Sasanilere karşı Bizans'la ittifak arayışı, İpek Yolu ticaretini kontrol altına alma amacına dayanır. İpek Yolu, dönemin en önemli ekonomik-siyasi kaynağıydı ve bu ittifakların dengesini belirliyordu.

İstemi'nin çelişkili gibi görünen ittifakları rastgele değildir; hepsi İpek Yolu hâkimiyeti tek amacına hizmet eder.

YanlışDoğru cevap: E — Hazarlar — İslamiyet'i resmî din olarak benimseyen ilk Türk topluluğu

Hazarlar Museviliği (Yahudilik) benimseyen tek Türk topluluğudur; İslam'ı benimsememişlerdir. İslam'ı devlet düzeyinde benimseyen erken topluluklar arasında İtil (Volga) Bulgarları ve Karahanlılar sayılır. Diğer eşleştirmeler doğrudur.

Hazarlar Musevilikle anılır; İslam'la eşleştirmek tipik bir hatadır. İslam'ı benimseyen Türkler arasında İtil Bulgarları vardır.

YanlışDoğru cevap: B — Töre yazısız hukuk kurallarıdır; kağan bile töreye uymak zorundaydı, ancak köni-uz-tüz-kişilik gibi değişmez ilkeler dışında ihtiyaca göre değişebilirdi

Töre, Türklerin yazısız hukuk kurallarının bütünüdür ve kağan dâhil herkesi bağlar. Köni (adalet), uz (erdem), tüz (eşitlik), kişilik (insaniyet) gibi değişmez ilkeler dışında töre, zamanın ihtiyaçlarına göre değişebilirdi. Bu yönüyle katı-değişmez veya salt dinî bir yapı değildi.

Töre yazılı anayasa değil, yazısız hukuktur; kağanı da bağlar ve belirli ilkeler dışında değişebilir.

YanlışDoğru cevap: A — Balbal — Kurgan

Balbal, ölen kişinin öldürdüğü düşman sayısınca mezarının başına dikilen taşlardır; öbür dünyada bu kişilere hizmet edeceklerine inanılırdı. Kurgan ise Türklerin oda biçiminde yaptığı yığma mezardır. Yuğ ise cenaze törenidir.

Balbal (mezar taşları) ile kurgan (mezarın kendisi) karıştırılır; yuğ ise cenaze törenidir, mezar değildir.

YanlışDoğru cevap: A — Asya Hun Devleti → I. Göktürk Devleti → II. Göktürk Devleti → Uygur Devleti

Asya Hunları en eskisidir (Mete MÖ III-II. yy). I. Göktürk 552, II. Göktürk 682, Uygurlar 744'te kurulmuştur. Bu nedenle doğru kronolojik sıra Asya Hun → I. Göktürk → II. Göktürk → Uygur şeklindedir.

II. Göktürk (682) I. Göktürk'ten (552) sonra; Uygurlar (744) ise en sonra kurulmuştur.

YanlışDoğru cevap: B — Kutluk Kağan — 'İlteriş'

II. Göktürk Devleti'ni Çin esaretine son vererek yeniden kuran Kutluk Kağan, dağılan boyları derleyip toparladığı için 'İlteriş' (devleti derleyip toplayan) unvanını almıştır. Bumin I. Göktürk'ün kurucusu, Bögü ise Uygur hükümdarıdır.

I. Göktürk'ü kuran Bumin ile II. Göktürk'ü kuran Kutluk/İlteriş karıştırılır. 'İlteriş' unvanı Kutluk'a aittir.

YanlışDoğru cevap: C — Hazarlar — Musevilik; Uygurlar — Mani/Budizm; İtil Bulgarları — İslamiyet

Hazarlar Museviliği benimseyen tek Türk topluluğudur. Uygurlar Bögü Kağan döneminde Mani dinini, sonrasında Budizmi benimsemiştir. Tuna Bulgarları Hristiyanlaşırken İtil (Volga) Bulgarları İslamiyet'i benimsemiştir (Almış Han, 921).

Hazar-Musevilik, Uygur-Mani/Budizm, İtil Bulgarları-İslam eşleştirmeleri çok karıştırılır; her birinin benimsediği din farklıdır.

YanlışDoğru cevap: C — I. Göktürk (Kök Türk) Devleti

'Türk' adını devlet adı olarak ilk kez kullanan devlet I. Göktürk (Kök Türk) Devleti'dir (552). Asya Hunları ilk teşkilatlı Türk devleti olsa da 'Türk' adını devlet adı olarak kullanmamıştır.

İlk teşkilatlı devlet (Asya Hun) ile 'Türk' adını ilk kullanan devlet (Göktürk) sık karıştırılır.

YanlışDoğru cevap: E — Kavimler Göçü'nü başlatarak Batı Roma'nın 476'da yıkılmasını bizzat gerçekleştirmiştir

Kavimler Göçü (375) Attila'dan (V. yy ortası) önce başlamıştır; Attila göçü başlatan kişi değildir ve Batı Roma 476'da, Attila'nın ölümünden (453) sonra yıkılmıştır. Attila'nın Bizans'ı vergiye bağlaması, Galya-İtalya seferleri ve Roma'yı bağışlaması doğrudur; bu nedenle E söylenemez.

Kavimler Göçü'nü Attila başlatmaz; göç 375'te başlamış, Attila ise sonraki dönemin hükümdarıdır. Batı Roma da onun ölümünden sonra (476) yıkılmıştır.

YanlışDoğru cevap: D — Kağanın yetkisinin mutlak olmadığına ve önemli kararlarda danışma geleneğinin bulunduğuna

Kurultayın (toy) varlığı, Türk yönetiminde kağanın yetkisinin sınırsız/mutlak olmadığını ve önemli kararlarda bir danışma-istişare geleneği bulunduğunu gösterir. Ancak bu tam bir demokrasi değildir; egemenlik hâlâ kut anlayışına dayanır ve son karar genelde kağandadır.

Kurultayın varlığı 'tam demokrasi' anlamına gelmez; kağan hâlâ kut sahibidir. Ancak kağanın yetkisi de sınırsız/mutlak değildir.