KPSS Osmanlı Devleti (Siyasi) — Çözümlü Sorular

YanlışDoğru cevap: B — Gayrimüslimlere devlet memuriyeti ve askerlik yolunun açılması

Tanzimat Fermanı (1839) can-mal-namus güvenliği, vergide adalet ve kanun üstünlüğü gibi ilkeleri genel olarak tüm tebaa için getirmiştir (A, C, D, E bu fermanla da bağdaşır). Islahat Fermanı (1856) ise özellikle gayrimüslimlerin hukuki ve toplumsal konumunu iyileştirmeye yönelik olup, onlara devlet memuriyeti, askerlik (bedelli seçeneğiyle) ve okullara girme gibi somut haklar tanımasıyla Tanzimat'tan ayrılır. Bu nedenle B yalnızca Islahat Fermanı'na özgü bir düzenlemedir.

Her iki ferman da eşitlik vurgusu yapar; ancak gayrimüslimlere memuriyet ve askerlik yolunu açan somut hükümler Tanzimat'ta değil, Islahat Fermanı'nda yer alır.

YanlışDoğru cevap: D — Sened-i İttifak — Abdülaziz

Tanzimat Fermanı (1839) ve Islahat Fermanı (1856) Abdülmecit döneminde ilan edilmiştir (A, B doğru). Kanun-ı Esasî ile I. Meşrutiyet (1876) ve 1908'de II. Meşrutiyet'in yeniden ilanı II. Abdülhamit dönemindedir (C, E doğru). Sened-i İttifak ise 1808'de II. Mahmut döneminde imzalanmıştır; Abdülaziz ile eşleştirmek yanlıştır. Bu yüzden D yanlıştır.

Öğrenci Sened-i İttifak'ı XIX. yüzyıl ıslahatlarıyla aynı döneme (Abdülaziz) koyuyor; oysa 1808'de II. Mahmut dönemine aittir.

YanlışDoğru cevap: D — Osmanlı Devleti’nin başkenti bu olayla birlikte doğrudan Bursa’ya taşınmıştır.

İstanbul’un fethi Bizans’a son vermiş (A), Orta Çağ’ı kapatan bir dönüm noktası sayılmış (B), II. Mehmet döneminde gerçekleşmiş (C) ve fetihte büyük toplarla gemilerin karadan Haliç’e indirilmesi etkili olmuştur (E). Ancak fetihle başkent Bursa’ya değil, ilerleyen süreçte İstanbul’a taşınmıştır; “Bursa’ya taşınmıştır” ifadesi yanlıştır. Bu nedenle söylenemeyecek olan D’dir.

Fetihten sonra başkent Edirne’den İstanbul’a yönelmiştir; Bursa erken dönem başkentidir ve fetihle yeniden başkent olmamıştır.

YanlışDoğru cevap: C — Halifeliği Osmanlı'ya kazandıran padişahtır.

Verilenler I. Süleyman'ı (Kanunî) tanımlar; yükselme döneminde hüküm sürmüş (A doğru), Batı'da fetih yapmış (B doğru), kanunnameleriyle anılmış (D doğru) ve toprakları genişletmiştir (E doğru). Halifeliği Osmanlı'ya kazandıran padişah ise Yavuz Sultan Selim'dir (1517 Mısır Seferi); bu nedenle C söylenemez.

Kanunî ile Yavuz karıştırılır; halifeliği getiren Yavuz, en geniş sınırlara ulaşan Kanunî'dir.

YanlışDoğru cevap: A — III - I - IV - II

Antlaşmaların tarihleri: Zitvatorok 1606 (III), Karlofça 1699 (I), Pasarofça 1718 (IV), Küçük Kaynarca 1774 (II). Eskiden yeniye sıralama III - I - IV - II olur.

Zitvatorok (1606) Karlofça'dan (1699) öncedir; Pasarofça (1718) Karlofça ile Küçük Kaynarca (1774) arasındadır.

YanlışDoğru cevap: D — Dönem, Patrona Halil İsyanı’nın bastırılmasıyla başlamıştır.

Patrona Halil İsyanı, Lale Devri’ni başlatan değil, bitiren olaydır (1730); bu isyanla dönem sona ermiş ve III. Ahmet tahttan indirilmiştir. Dolayısıyla D yanlıştır. A, B, C ve E Lale Devri’nin bilinen özellikleridir: matbaa, III. Ahmet–Damat İbrahim Paşa yönetimi, geçici elçilikler ve yeni atölyeler.

Patrona Halil İsyanı Lale Devri’ni başlatmaz, bitirir; ‘başlangıç–bitiş’ olayı yönü karıştırılır.

YanlışDoğru cevap: C — Çaldıran Savaşı — Memlük Devleti'ne karşı kazanılmıştır.

Çaldıran Savaşı (1514) Memlüklere değil, Safevî Devleti'ne (Şah İsmail) karşı kazanılmıştır; bu nedenle C yanlıştır. Mısır Seferi (1517) Memlükleri yıkmış, halifelik ve kutsal emanetler Osmanlı'ya geçmiş, Baharat Yolu denetimi kazanılmıştır.

Çaldıran ile Mısır (Ridaniye) seferleri karıştırılır; Çaldıran Safevîlere, Mısır Seferi Memlüklere karşıdır.

YanlışDoğru cevap: C — Padişahın Meclisi kapatma yetkisi anayasa ile tümüyle ortadan kaldırılmıştır.

1876 Kanun-i Esasi ilk yazılı anayasadır (A), Mebusan Meclisi ile sınırlı da olsa temsil imkânı doğmuştur (B), anayasal/parlamenter düzene ilk adımdır (D) ve II. Abdülhamit döneminde ilan edilmiştir (E). Ancak Kanun-i Esasi padişaha Meclis’i kapatma ve meclisi feshetme yetkisi tanımıştır; nitekim II. Abdülhamit 1878’de Meclisi kapatmıştır. Bu yüzden ‘padişahın yetkisinin tümüyle kaldırıldığı’ ifadesi (C) yanlıştır.

Öğrenci I. Meşrutiyet’i tam bir demokrasi sanıp padişahın yetkilerinin kaldırıldığını düşünür; oysa egemenlik ağırlıklı olarak padişahta kalmıştır.

YanlışDoğru cevap: A — Devlette merkezî otoriteyi güçlendirmeye yönelik bir yeniden yapılanmaya gidilmiştir.

Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılıp yerine düzenli ordunun (Asakir-i Mansure-i Muhammediye) kurulması, Divan yerine nazırlıkların (bakanlıklar) oluşturulması ve resmî gazetenin çıkarılması, hep merkezî devlet yapısını modern ve denetlenebilir kılma amacını gösterir; yani merkezî otoriteyi güçlendiren bir yeniden yapılanmadır (A). Saltanat kaldırılmamış (B), halk meclisi açılmamış (C), mali bağımsızlık sağlanmamış (D) ve ordu tümüyle kaldırılmamıştır (E); Yeniçeri yerine yeni bir ordu kurulmuştur.

Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması ‘ordunun kaldırılması’ sanılır; oysa yerine düzenli bir ordu kurulmuştur.

YanlışDoğru cevap: C — İstanbul, kuruluş döneminde fethedilerek devletin başkenti hâline getirilmiştir.

İstanbul, kuruluş döneminde değil, Yükselme Dönemi'nde 1453'te Fatih Sultan Mehmet tarafından fethedilmiştir; bu nedenle C söylenemez. A, B, D ve E kuruluş dönemi (Osman-Orhan) gelişmeleridir: ilk ordu ve medrese Orhan, ilk para Osman, Bursa'nın başkent olması ve Çimpe Kalesi Orhan Bey dönemidir.

Öğrenci Osmanlı'nın erken siyasi başarılarıyla İstanbul'un fethini aynı döneme yerleştirir; fetih Yükselme Dönemi'ne aittir.

YanlışDoğru cevap: B — Orta Çağ'ın kapanıp Yeni Çağ'ın başlaması

A, C ve E Osmanlı Devleti'nin kendi iç/siyasi yapısına ilişkin (millî/devlet ölçekli) sonuçlardır; D ise kişisel/simgesel bir sonuçtur. Buna karşılık Orta Çağ'ın kapanıp Yeni Çağ'ın açılması (B), yalnız Türk tarihini değil tüm insanlık tarihini ilgilendiren evrensel bir dönüm noktasıdır; bu yönüyle doğrudan DÜNYA tarihi açısından bir sonuçtur. Doğru yanıt B'dir.

Öğrenci 'imparatorluğa dönüşme' gibi büyük ölçekli görünen C'yi dünya sonucu sanır; oysa bu Osmanlı'ya özgüdür. Evrensel (dünya) sonucu, çağ değişimi olan B'dir.

YanlışDoğru cevap: B — 1912-1913 Balkan Savaşları'nda Balkan uluslarının Osmanlı'ya karşı birleşmesi

Osmanlıcılık; din ve milliyet farkı gözetmeksizin bütün Osmanlı uyruklarını "Osmanlı" üst kimliğinde birleştirmeyi amaçlıyordu. Balkan Savaşları'nda (1912-1913) Balkanlardaki Hristiyan uluslar (Sırp, Bulgar, Yunan, Karadağ) Osmanlı'ya karşı birleşince, farklı milletleri bir arada tutma fikri (Osmanlıcılık) fiilen çökmüştür; bu, akımın aldığı en büyük darbedir (B). Diğer seçenekler ıslahat/anayasal gelişmelerdir, akımı çökertmez.

Osmanlıcılığın çöküşü, gayrimüslim ulusların ayaklanıp/birleşip devletten kopmasıyla (özellikle Balkan Savaşları) somutlaşır. Öğrenci Tanzimat/Islahat'ı akımın başlangıcı sanıp yanlış yönlenir.

YanlışDoğru cevap: A — Devletin genişleme yönüne (Balkanlar ve batı) doğru merkezi kaydırmak

Osmanlı'nın fetih ve genişleme yönü kuruluş ve yükselme döneminde ağırlıkla Balkanlar/batı olmuştur. Başkentin Bursa'dan Edirne'ye, sonra fetihle İstanbul'a taşınması, yönetim merkezini bu genişleme ekseninde ve stratejik/ticari önemi yüksek noktalara kaydırma amacı taşır. B (İran tehdidi) bu dönemde belirleyici değildir; halifelik Osmanlı'ya 1517'de geçtiği için E anakroniktir; C ve D ise gerçekle bağdaşmaz (İstanbul boğazlara/denize hâkimiyet sağlar).

Halifeliğin Osmanlı'da kuruluştan beri var olduğu sanılır; oysa 1517 Mısır seferiyle alınmıştır, dolayısıyla erken başkent taşımalarıyla ilişkilendirilemez.

YanlışDoğru cevap: A — Orta Çağ'ın sona erip Yeni Çağ'ın başladığının kabul edilmesi.

İstanbul'un fethiyle Doğu Roma (Bizans) sona ermiş, bu olay tarihçilerce Orta Çağ'ın bitip Yeni Çağ'ın başlangıcı olarak kabul edilmiştir; bu, doğrudan dünya (evrensel) tarihi açısından bir dönüm noktasıdır. B, C, D ve E ise ağırlıklı olarak Osmanlı iç/yerel tarihiyle ilgili sonuçlardır.

Fethin "dünya tarihi" ölçeğindeki sonucu çağ değişimidir; unvan/başkent/mabet değişimleri Osmanlı'ya özgü yerel sonuçlardır.

YanlışDoğru cevap: E — Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik akımının etkisi

Celali İsyanları XVII. yüzyıl olayıdır; başlıca nedenleri tımar sisteminin bozulması, ağır vergiler ve iltizam baskısı, uzun savaşların yol açtığı ekonomik çöküş ve merkezî otoritenin zayıflamasıdır (A, B, C, D). Fransız İhtilali (1789) ise XVIII. yüzyıl sonundadır ve yaydığı milliyetçilik XIX. yüzyıl azınlık isyanlarını etkilemiştir; Celali İsyanları'nın nedeni olamaz (E).

Fransız İhtilali'nin milliyetçilik etkisi XIX. yüzyıl azınlık isyanlarıyla ilgilidir; XVII. yüzyıl Celali İsyanları'nın sebebi değildir.

YanlışDoğru cevap: D — Coğrafi Keşifler sonrası ipek ve baharat yollarının önem kazanması

Osmanlı'nın kuruluşu (1299) ve erken büyümesi 13. yüzyıl sonu-14. yüzyıldır. Coğrafi Keşifler ise 15. yüzyıl sonu-16. yüzyıl olayıdır; kuruluş dönemine dolaylı dahi etki edemez, hatta sonraki yüzyıllarda Akdeniz ticaret yollarının önemini AZALTMIŞTIR. Diğer seçenekler (Kösedağ sonrası Selçuklu'nun zayıflaması, Bizans'ın iç karışıklığı, uç bölgesi avantajı, İlhanlı etkisi) kuruluşa gerçek zemin hazırlayan etkenlerdir.

Coğrafi Keşifler'in tarihsel olarak kuruluştan çok sonra geldiği ve ticaret yollarını zayıflattığı göz ardı edilir.

YanlışDoğru cevap: A — Koyunhisar (Bafeus) Savaşı

Koyunhisar (Bafeus) Savaşı (1302), Osman Bey'in Bizans ile yaptığı ilk büyük meydan savaşıdır ve kazanılması beyliğin Bizans karşısında güçlendiğini gösterir. Sırpsındığı (1364) ve I. Kosova (1389) I. Murad; Niğbolu (1396) Yıldırım; Maltepe (1329) Orhan Bey dönemine aittir.

Osman Bey dönemi zaferleri, Orhan Bey veya I. Murad dönemi Balkan zaferleriyle karıştırılır.

YanlışDoğru cevap: D — Fetret Devri'nde asıl çöz(ül)me Balkanlar'da yaşanmış, Anadolu düzenini korumuştur

Fetret Devri'nde (1402-1413) devlet asıl olarak ANADOLU'da çözülmüş; Rumeli/Balkanlar ise tımar sistemi ve iskân siyaseti sayesinde nispeten sağlam kalmıştır. Bu yüzden D yanlıştır. Diğer seçenekler doğrudur: Yıldırım esir düştü, beylikler yeniden kuruldu, İstanbul fethi gecikti ve I. Mehmed devleti birleştirdi.

Öğrenciler çözülmenin Balkanlar'da olduğunu sanır; oysa Balkan düzeni korunmuş, dağılma Anadolu'da yaşanmıştır.

YanlışDoğru cevap: B — Ortaçağ'ın sona erip Yeni Çağ'ın başladığı kabul edilir

İstanbul'un Fethi (1453) Bizans'ı (Doğu Roma) yıkmış ve genel kabule göre Ortaçağ'ın sonu, Yeni Çağ'ın başlangıcı sayılmıştır. Fetih, Osmanlı'nın imparatorluk çizgisine geçtiği bir dönüm noktasıdır; duraklama dönemiyle veya Coğrafi Keşifler'in bitişiyle ilgisi yoktur.

Çağ başlangıç/bitişlerinin hangi olaya bağlandığı (Ortaçağ'ın sonu = 1453) karıştırılır.

YanlışDoğru cevap: C — Ridaniye Savaşı — halifelik ve kutsal emanetlerin Osmanlı'ya geçmesi

Ridaniye (1517), Mercidabık (1516) ile birlikte Memlük Devleti'ne son vermiş; Mısır, Suriye ve Hicaz alınmış, halifelik ve kutsal emanetler Osmanlı'ya geçmiştir. Çaldıran (1514) Safevi'ye karşıdır (Memlük değil), Suriye-Mısır fethi Mercidabık/Ridaniye ile olmuştur; Turnadağ (1515) Dulkadıroğulları'na yöneliktir, Kırım ise Fatih dönemi (1475) himayesidir.

Çaldıran (Safevi) ile Mercidabık/Ridaniye (Memlük) hedefleri ve halifeliğin hangi savaşla geçtiği karıştırılır.

YanlışDoğru cevap: A — Belgrad'ın fethi → Mohaç Meydan Muharebesi → I. Viyana Kuşatması → Preveze Deniz Zaferi

Doğru sıra: Belgrad (1521) → Mohaç (1526) → I. Viyana Kuşatması (1529) → Preveze (1538). Rodos (1522) da Belgrad ile Mohaç arasındadır. Diğer seçenekler bu tarihleri yanlış sıralar.

Mohaç (1526) ile Viyana Kuşatması (1529) sırası ve Preveze'nin (1538) en sonda olduğu karıştırılır.

YanlışDoğru cevap: B — Karlofça Antlaşması (1699)

Karlofça (1699), II. Viyana bozgunu (1683) sonrası Kutsal İttifak'la imzalanmış; Macaristan Avusturya'ya, Mora Venedik'e bırakılmıştır. İlk büyük toprak kaybıdır ve gerileme devrinin başlangıcı sayılır. Pasarofça (1718) sonra gelir; Küçük Kaynarca (1774) Ruslarla ve daha ağırdır; Zitvatorok (1606) ve Vasvar (1664) daha öncedir.

Karlofça (1699) ile Pasarofça (1718) tarih ve önem bakımından karıştırılır; gerileme başlangıcı Karlofça'dır.

YanlışDoğru cevap: B — Kırım'a bağımsızlık verilerek Rusya'ya Ortodoksları koruma ve iç işlere karışma zemini sağlanması

Küçük Kaynarca ile Kırım'a bağımsızlık verilmiş (dinî bakımdan halifeye bağlı bırakılarak fiilen Rus nüfuzuna açılmış, 1783'te Rusya ilhak etmiştir); ayrıca Rusya'ya kapitülasyonlar ve Ortodoks tebaayı koruma bahanesiyle iç işlere karışma zemini tanınmıştır. Bu yüzden en ağır antlaşmalardandır. Halifelik devri, Balkanlar'ın tamamen kaybı (Balkan Savaşları) ve Mısır/Suriye (Yavuz dönemi) bu antlaşmayla ilgisizdir.

Antlaşmanın ağırlığının nedeni toprak kaybından çok, Rusya'ya tanınan himaye/karışma hakkıdır; bu göz ardı edilir.

YanlışDoğru cevap: C — Tanzimat Fermanı (1839)

Tanzimat Fermanı (1839, Gülhane Hatt-ı Hümayunu), Abdülmecid döneminde ilan edilmiş; can-mal-namus güvenliği ve kanun önünde eşitlik vurgusuyla padişahın yetkisini kendi rızasıyla sınırlamasıdır. Kanun-i Esasi (1876) yazılı anayasadır; Islahat Fermanı (1856) daha çok gayrimüslim haklarına odaklanır; Sened-i İttifak (1808) padişah-ayan arasındadır.

Tanzimat Fermanı (1839) ile Islahat Fermanı (1856) ve Kanun-i Esasi (1876) içerik/tarih bakımından karıştırılır.

YanlışDoğru cevap: E — İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin silahlı baskısıyla padişah tahttan indirilerek ilan edilmiştir

I. Meşrutiyet (1876), Genç Osmanlılar'ın etkisiyle ve II. Abdülhamid'in tahta çıkmasıyla ilan edilmiştir; padişah tahttan indirilmemiştir. İttihat ve Terakki baskısı ile padişahın indirilme süreci II. Meşrutiyet (1908) ve 31 Mart Olayı (1909) ile ilgilidir. Diğer seçenekler I. Meşrutiyet için doğrudur.

I. Meşrutiyet (1876) ile II. Meşrutiyet (1908) süreçleri ve İttihat-Terakki'nin rolü karıştırılır.

YanlışDoğru cevap: D — İstanbul'un fethi

Tarihler: İstanbul'un fethi 1453, Karlofça 1699, Küçük Kaynarca 1774, Vaka-i Hayriye 1826, Tanzimat 1839. En erken olay İstanbul'un fethidir (1453).

Kuruluş/yükselme dönemi olaylarıyla (1453) gerileme dönemi antlaşmalarının (1699 sonrası) kronolojisi karıştırılır.

YanlışDoğru cevap: C — Kösedağ Savaşı

Kösedağ Savaşı (1243), Anadolu Selçuklu Devleti'nin Moğollara (İlhanlı) yenildiği savaştır; Selçuklu'nun çöküşünü hızlandırmış ve Osmanlı dâhil uç beyliklerinin bağımsızlaşmasına zemin hazırlamıştır. Malazgirt (1071) ve Miryokefalon (1176) Bizans'a karşı, Yassıçemen (1230) Harzemşahlar'a karşıdır.

Kösedağ'ın Osmanlı'ya değil Anadolu Selçuklu'ya ait bir yenilgi olduğu unutulur.

YanlışDoğru cevap: D — İlk toprak kaybını kuruluş döneminde yaşamıştır

Verilen bilgilerde ilk büyük toprak kaybı 1699 (Karlofça) olarak belirtilmiştir; bu kuruluş dönemi değil, duraklama sonu/gerileme başlangıcıdır. Dolayısıyla 'ilk toprak kaybını kuruluş döneminde yaşamıştır' SÖYLENEMEZ. Diğer seçenekler (fetret ve toparlanma, 1453 imparatorluk yıkılışı, 1517 halifelik, ~1299-1922 arası altı asırlık ömür) verilen bilgilerle tutarlıdır.

İlk büyük toprak kaybının (Karlofça 1699) dönemi, kuruluş veya yükselme dönemiyle karıştırılır.

YanlışDoğru cevap: B — Edirne, I. Balkan Savaşı'nda kaybedilmiş, II. Balkan Savaşı'nda geri alınmıştır

I. Balkan Savaşı'nda (1912) Osmanlı Balkan devletleri karşısında yenilmiş, Edirne dâhil büyük toprak kaybetmiştir. II. Balkan Savaşı'nda (1913) Balkan devletleri paylaşım yüzünden birbirine düştüğünde Osmanlı Edirne'yi geri almıştır. Balkan Savaşları V. Mehmed Reşad dönemindedir (Kanuni değil); Osmanlı topraklarını genişletmemiş, aksine büyük kayıp yaşamıştır.

Edirne'nin hangi savaşta kaybedilip hangisinde geri alındığı ve savaşın hangi padişah döneminde olduğu karıştırılır.

YanlışDoğru cevap: E — Kanun-i Esasi ile Osmanlı mutlak monarşiden çıkıp doğrudan cumhuriyet yönetimine geçmiştir

Kanun-i Esasi (1876) ile Osmanlı meşruti (anayasal) monarşiye geçmiştir; cumhuriyet değildir, padişah ve saltanat sürmüştür. Diğer seçenekler doğrudur: fermanlar padişahın kendi rızasıyla sınırlamasıdır, Kanun-i Esasi yazılı anayasadır ve Mebusan Meclisi'ni getirmiştir; Islahat Fermanı (1856) Paris öncesi Avrupa baskısıyla ilan edilmiştir; Tanzimat Abdülmecid, Kanun-i Esasi II. Abdülhamid dönemindedir.

Meşrutiyet/anayasal monarşi ile cumhuriyet karıştırılır; 1876'da saltanat devam etmektedir.