KPSS Atatürk Dönemi İç ve Dış Politika — Çözümlü Sorular

YanlışDoğru cevap: D — Sömürgeci yayılma amacıyla yeni topraklar elde edilmesi hedeflenmiştir.

Milletler Cemiyeti üyeliği, Balkan Antantı ve Sadabat Paktı; bölgesel iş birliği, ortak güvenlik, komşularla gerginliğin azaltılması ve barışçı çizgi anlamına gelir (A, B, C, E doğru). Bu antlaşmalar savunma ve statükoyu koruma amaçlı olup toprak genişletmeye yönelik değildir; bu nedenle “sömürgeci yayılma ile yeni topraklar elde etme” yargısına (D) ULAŞILAMAZ.

Öğrenci pakt/antant gibi ittifakları saldırgan-yayılmacı örgütlerle karıştırır; oysa Türkiye'nin katıldığı bu birlikler statükoyu ve barışı koruma amaçlı savunma ittifaklarıdır.

YanlışDoğru cevap: E — Boğazlar üzerindeki tüm denetim yetkisi Milletler Cemiyeti'ne devredilmiştir.

Montrö ile Lozan'ın uluslararası komisyonu kaldırılmış (A), Boğazların yönetimi Türkiye'ye bırakılmış (B), Türkiye Boğazlarda asker bulundurma hakkını yeniden kazanmış (C) ve saygınlığı artmıştır (D). Sözleşme denetimi bir uluslararası örgüte devretmez; tam tersine Türk egemenliğini pekiştirir. Bu yüzden E gösterilemez.

Montrö'nün denetimi uluslararası bir örgüte bıraktığı sanılır; oysa Türkiye'nin egemenliğini artırmıştır.

YanlışDoğru cevap: B — Hatay Fransa ile görüşülerek Türkiye lehine, Musul ise İngiltere ile Türkiye aleyhine sonuçlanmıştır.

Hatay sorunu Fransa (Suriye'yi manda yönetiyordu) ile yürütülen süreç sonunda 1939'da Hatay'ın anavatana katılmasıyla Türkiye lehine sonuçlanmıştır. Musul sorunu ise İngiltere ile yaşanmış ve 1926'da Musul Irak'a bırakılarak Türkiye aleyhine sonuçlanmıştır.

Hatay Fransa ile lehte, Musul İngiltere ile aleyhte sonuçlanmıştır; taraflar ve sonuçlar ters çevrilmemelidir.

YanlışDoğru cevap: A — Türkiye, sınırlarının güvenliğini komşularıyla bölgesel iş birlikleri kurarak sağlamaya çalışmıştır.

Balkan Antantı (Yunanistan, Yugoslavya, Romanya ile batı sınırı) ve Sadabat Paktı (İran, Irak, Afganistan ile doğu sınırı), Türkiye’nin hem batı hem doğu sınır güvenliğini bölgesel iş birlikleriyle sağlama amacını gösterir; ‘Yurtta sulh, cihanda sulh’ ilkesiyle uyumludur. Bu nedenle A doğrudur. B (yayılmacılık) ilkeyle çelişir, C (iki pakt tam da ittifak kurulduğunu gösterir) yanlıştır, D (Sadabat doğu komşularıyladır, göz ardı edilmemiştir) yanlıştır, E ise Boğazlarla ilgili düzenleme Montrö’ye aittir.

Sadabat Paktı Balkan Antantı ile karıştırılıp Türkiye’nin yalnızca batı komşularıyla anlaştığı sanılır.

YanlışDoğru cevap: C — Hatay'ın anavatana katılması (1939) → Atatürk'ün sağlığında tamamlanan son toprak kazanımı

C yanlıştır: Hatay'ın Türkiye'ye katılması 1939'da, yani Atatürk'ün ölümünden (10 Kasım 1938) SONRA gerçekleşmiştir; onun sağlığında tamamlanmamıştır (Atatürk Hatay davasını başlatmış ancak sonucu görememiştir). A (Balkan Antantı-batı), B (Sadabat-doğu), D (Montrö 1936), E (Milletler Cemiyeti 1932) doğrudur. Yanlış eşleştirme C'dedir.

Öğrenci Hatay'ı Atatürk'ün 'sağlığında bitmiş' sanır; oysa katılım 1939'da, ölümünden sonra tamamlanmıştır. Yanlış ifade C'dir.

YanlışDoğru cevap: A — Ekonomide dışa bağımlılığı azaltıp millî ve bağımsız bir ekonomi kurmak

Demir yollarının millîleştirilmesi, kabotaj hakkının (Türk karasularında taşımacılığın Türk gemilerine bırakılması, 1926) ve millî bankaların kurulması, ekonomik alanda 'tam bağımsızlık' ilkesini hayata geçirme çabalarıdır; ortak amaç dışa bağımlılığı azaltarak millî bir ekonomi kurmaktır. B abartılı ve anakroniktir; C ithalat yasağı içermez; D tarımın bırakıldığı yanlıştır; E borçların reddi gerçekle bağdaşmaz (Lozan'da borçların ödenmesi kabul edilmiştir).

Millîleştirme/kabotaj politikalarını 'yabancı sermayeyi tümden yasaklama' veya 'ithalatı bitirme' gibi aşırı yorumlarla karıştırmak.

YanlışDoğru cevap: D — Bizzat Mustafa Kemal'in isteğiyle, iç denetim sağlamak amacıyla kurulmuştur.

TCF, 17 Kasım 1924'te Kâzım Karabekir başkanlığında muhalefet partisi olarak kurulmuştur; Mustafa Kemal'in isteğiyle kurulan parti Serbest Cumhuriyet Fırkası'dır (1930). Bu nedenle D yanlıştır. Diğer ifadeler doğrudur.

Atatürk'ün isteğiyle kurulan parti SCF'dir (1930); TCF muhalefetin kendi girişimidir.

YanlışDoğru cevap: B — TCF bir isyanla ilişkilendirilerek hükümet/Bakanlar Kurulu kararıyla kapatılmış, SCF ise kurucusu Fethi Bey tarafından kendiliğinden feshedilmiştir.

TCF, Şeyh Sait İsyanı ile ilişkilendirilerek 3 Haziran 1925'te Bakanlar Kurulu (hükümet) kararıyla kapatılmıştır. SCF ise beklenenden fazla rejim karşıtı destek toplaması üzerine kurucusu Fethi Okyar tarafından 17 Kasım 1930'da feshedilmiştir. Kapanış biçimleri bu yönüyle farklıdır.

TCF kapatıldı (dış müdahale), SCF ise kurucusu tarafından feshedildi; bu ikisi ters çevrilmemelidir.

YanlışDoğru cevap: D — Menemen Olayı

Tarihler: TCF Kasım 1924, Şeyh Sait İsyanı Şubat 1925, Takrir-i Sükûn Mart 1925, İzmir suikastı Haziran 1926, Menemen Olayı Aralık 1930. En son gerçekleşen Menemen Olayı'dır.

İzmir suikastı (1926) ile Menemen (1930) sıralaması karıştırılır; Menemen daha sonradır.

YanlışDoğru cevap: B — Şeyh Sait İsyanı

Takrir-i Sükûn Kanunu, Şeyh Sait İsyanı'nın (Şubat 1925) bastırılması ve iç güvenliğin sağlanması amacıyla 4 Mart 1925'te çıkarılmıştır. Bu kanunla İstiklal Mahkemeleri de yeniden devreye sokulmuştur.

Menemen (1930) Takrir-i Sükûn'dan sonradır; kanunun gerekçesi Şeyh Sait İsyanı'dır.

YanlışDoğru cevap: D — Her iki olay da geniş coğrafyaya yayılmış büyük çaplı askeri ayaklanmalardır.

Şeyh Sait İsyanı geniş çaplı ve bölgesel bir ayaklanmayken, Menemen Olayı Manisa'nın Menemen ilçesinde patlak veren, kısıtlı ve yerel bir olaydır. Bu nedenle 'her ikisi de geniş coğrafyaya yayılmış büyük çaplı ayaklanma' ifadesi (D) söylenemez.

Menemen yerel ve küçük çaplı bir olaydır; Şeyh Sait gibi geniş çaplı değildir.

YanlışDoğru cevap: D — Musul konusundaki Ankara Antlaşması (1926)

Verilen özellikler Musul sorununun çözümü olan 5 Haziran 1926 tarihli Ankara Antlaşması'na aittir. Türkiye Musul'u İngiliz mandasındaki Irak'a bırakmış, karşılığında petrol gelirlerinin %10'unu 25 yıl alma hakkı elde etmiştir. 1921 Ankara Antlaşması ise Fransa ile imzalanan ve Güney sınırını çizen ayrı bir antlaşmadır.

1921 Ankara Antlaşması (Fransa) ile 1926 Ankara Antlaşması (İngiltere/Musul) aynı ada sahip ama farklıdır.

YanlışDoğru cevap: E — Türkiye'nin Milletler Cemiyeti'ne henüz üye olup Cemiyet kararı gereği bölgeyi devretmek zorunda kalması

Türkiye Milletler Cemiyeti'ne 1932'de üye olmuştur; Musul sorunu ise 1926'da çözülmüştür. Dolayısıyla Türkiye'nin üyeliği gereği devir yapması söz konusu değildir; bu ifade (E) etken olarak gösterilemez. İç isyan, Cemiyet'in İngiltere lehine tutumu ve savaş gücü yokluğu gerçek etkenlerdir.

Türkiye Musul çözülürken (1926) henüz Milletler Cemiyeti üyesi değildi; üyelik 1932'dedir.

YanlışDoğru cevap: B — İstanbul'daki Rumlar ile Batı Trakya'daki Türkler mübadele dışında tutulmuştur.

Mübadele din esasına göre yapılmış ve zorunlu tutulmuştur; ancak İstanbul'daki Rumlar ile Batı Trakya'daki Türkler bu değişimin dışında bırakılmıştır. 'Etabli' (yerleşik) tabirinin yorumu sonradan anlaşmazlık yaratmış, sorun 1930'da çözülmüştür.

Mübadele din esaslıdır ve iki bölge (İstanbul Rumları, Batı Trakya Türkleri) kapsam dışıdır.

YanlışDoğru cevap: C — Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936)

Montrö Boğazlar Sözleşmesi (20 Temmuz 1936), Lozan'da kurulan Boğazlar Komisyonu'nu kaldırmış, Boğazlar'da Türkiye'ye tam egemenlik ve savaş durumunda silahlandırma/kapatma hakkı tanınmasını sağlamıştır. Bu, dönemin en önemli diplomatik başarılarından biridir.

Boğazlar Komisyonu'nu Lozan kurmuş, Montrö kaldırmıştır; bu ikisi ters çevrilmemelidir.

YanlışDoğru cevap: E — Bulgaristan hem Balkan Antantı'nda hem de Sadabat Paktı'nda yer almıştır.

Bulgaristan Balkan Antantı'na katılmamıştır (revizyonist tutumu nedeniyle Arnavutluk ile birlikte dışarıda kalmıştır) ve Sadabat Paktı'nda da yer almamıştır. Bu nedenle E yanlıştır. Balkan Antantı batı, Sadabat Paktı doğu güvenliğine yöneliktir ve her ikisi de İtalya kaygısı taşır.

Bulgaristan ne Balkan Antantı'nda ne de Sadabat Paktı'nda taraftır.

YanlışDoğru cevap: C — Yugoslavya

Sadabat Paktı (8 Temmuz 1937) Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında imzalanmıştır. Yugoslavya ise Balkan Antantı'nın (1934) üyesidir, Sadabat Paktı'nda yer almaz.

Yugoslavya Balkan Antantı üyesidir; Sadabat Paktı'nda değildir.

YanlışDoğru cevap: A — Milletler Cemiyeti

Türkiye 18 Temmuz 1932'de Milletler Cemiyeti'ne üye olmuştur. Birleşmiş Milletler (1945), NATO (üyelik 1952) ve Avrupa Konseyi daha sonraki dönemlere aittir; Balkan Antantı ise bir kuruluş değil, bölgesel bir ittifaktır.

1932'deki kuruluş Birleşmiş Milletler değil, Milletler Cemiyeti'dir (BM 1945'te kurulmuştur).

YanlışDoğru cevap: C — Hatay'ın TBMM kararıyla Türkiye'ye katılması

Hatay, 29 Haziran 1939'da TBMM kararıyla Türkiye'ye katılmıştır; bu tarih Atatürk'ün ölümünden (10 Kasım 1938) sonradır ve İsmet İnönü dönemine denk gelir. Diğer gelişmeler (Milletler Cemiyeti 1932, Balkan Antantı 1934, Montrö 1936, Sadabat 1937) Atatürk dönemindedir.

Hatay meselesinin diplomatik takibi Atatürk zamanında olsa da fiili katılım (1939) Atatürk sonrasıdır.

YanlışDoğru cevap: B — Asteğmen Kubilay

Menemen Olayı'nda (23 Aralık 1930) ayaklanmayı bastırmak isteyen Asteğmen Mustafa Fehmi Kubilay şehit edilmiş ve laiklik uğrunda verilen mücadelenin sembolü olmuştur. Derviş Mehmet ise ayaklanmayı başlatan kişidir.

Kubilay şehit edilen subaydır; Derviş Mehmet ise ayaklanmayı çıkaran kişidir; bu ikisi karıştırılmamalıdır.

YanlışDoğru cevap: D — Menemen Olayı çok partili hayata geçişin hızlandırılmasını sağlamıştır.

Menemen Olayı (1930), rejim karşıtı tehlikenin devam ettiğini göstererek çok partili hayata geçişi hızlandırmamış, aksine geciktirmiştir. Bu nedenle D çıkarımına ulaşılamaz. Diğer çıkarımlar SCF denemesinden doğru biçimde elde edilebilir.

Menemen Olayı çok partili geçişi hızlandırmamış, ertelemiştir.