Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlatım bozukluğunun nedeni diğerlerinden farklıdır?

Bu kitabı okuyanlar, çok yararlı bir kitap olduğunu belirtiyorlar.

Önce yemeğimizi yedik, sonra elimizi yıkayıp sofraya oturduk.

Hastalığı iyice ilerlemeden önce doktora görünüp tedaviye başlanmalıydı.

Salonu boşaltıp temizledikten sonra içeri girip oturduk.

Sınavı bitirdikten sonra soruları dikkatle okuyup yanıtlamaya başladı.

"Öğretmenine çok saygı duyar, sınıfta her fırsatta överdi." cümlesindeki anlatım bozukluğunun türü ve düzeltilmiş biçimi aşağıdakilerin hangisinde birlikte doğru verilmiştir?

Nesne eksikliği — 'Öğretmenine çok saygı duyar, sınıfta her fırsatta onu överdi.'

Özne eksikliği — 'O, öğretmenine çok saygı duyar, ... överdi.'

Dolaylı tümleç eksikliği — 'Öğretmenini çok saygı duyar, ... överdi.'

Çatı uyuşmazlığı — 'Öğretmene çok saygı duyulur, ... övülürdü.'

Yüklem eksikliği — 'Öğretmenine çok saygı duyar ve överdi.'

Aşağıdaki cümlelerin dördünde eş anlamlı sözcüklerin bir arada kullanılmasından doğan bir anlatım bozukluğu vardır. Buna göre, bu türden bir bozukluğun BULUNMADIĞI cümle aşağıdakilerden hangisidir?

Öğretmen, dersin sonunda konuyu ana hatlarıyla özetledi.

Konuşmasında gereksiz ayrıntılara fazla değindi.

Bu sonuca ancak karşılıklı ve iki taraflı görüşmelerle ulaşıldı.

Sınavda başarılı olmak için yeterince yeteri kadar çalışmadı.

Öğrenciler birbirleriyle karşılıklı yardımlaşarak sınava hazırlandı.

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlatım bozukluğu, bir sözcüğün gereksiz kullanılmasından kaynaklanmaktadır?

Konuşmasına yaklaşık iki saat kadar ara vermeden devam etti.

Bu davranışıyla arkadaşlarını küçük düşürdü, onları utandırdı.

Sınavda başarılı olmak için düzenli ve programlı çalışmak gerekir.

Yıllar sonra memleketine döndüğünde her şeyi çok değişmiş buldu.

Toplantıya katılan herkes önerilerini tek tek dile getirdi.

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlatım bozukluğu YOKTUR?

Bu başarısında, yıllarca verdiği emeğin payı yadsınamaz.

Yaklaşık iki saat kadar süren toplantıda hiçbir karar alınamadı.

Toplantıya katılan herkes, bu öneriyi benimseyip kabul etti.

Sorunları çözmek için karşılıklı diyalog kurmak şarttır.

Elde ettiği verileri bir kez daha yeniden gözden geçirdi.

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklemler arasında zaman (kip) uyuşmazlığından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

Toplantıya katılanlar hem dinlediler hem de not tutuyorlardı.

Öğrencilerin hiçbiri sınav sonuçlarından memnun değildi, hepsi itiraz etti.

Bu olaydan ne annesi ne de babası haberdar olmuştu.

Kitabı okumadan önce ve okuduktan sonra düşüncelerini yazdı.

Salonu süsleyen çiçekler ve renkli balonlar çok güzel görünüyordu.

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir öge, hem nesne hem de dolaylı tümleç görevini karşılamadığı için oluşan bir bozukluk vardır?

Yeni komşularını çok sevmiş, sık sık uğruyordu.

Kardeşine çok düşkündü, onu her yerde arardı.

Bu haberi duyunca ne yapacağını, kime söyleyeceğini şaşırdı.

Arkadaşını çok özlemiş, günlerce haber bekliyordu ondan.

Öğretmeni dinledi ve söylediklerini defterine not aldı.

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "gereksiz sözcük kullanımından" kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

Yaşanan bu olay, ileride tekrar bir daha yaşanmamalı.

Toplantıya katılan herkes görüşünü açıkça dile getirdi.

Öğretmen, öğrencilere kitabın özetini çıkarmalarını söyledi.

Sınavdan yüksek not alınca ailesi çok sevindi.

Yeni açılan kütüphane, öğrenciler için büyük kolaylık sağladı.

Aşağıdaki cümlelerin hangisindeki anlatım bozukluğu, diğerlerinden farklı bir nedenden kaynaklanmaktadır?

Ağaçlar çiçek açmış, kuşlar cıvıldıyordu bahçede.

Salonu dolduran izleyiciler, sanatçıyı ayakta alkışladılar.

Toplantıya gelenlerin hepsi öneriyi beğenmiş, desteklemişlerdi.

Bir kısım öğrenci sınava girmiş, bir kısmı ise girmemişti.

Onun bu başarısıyla hepimiz gurur duyduk ve sevindik.

Türkçe

Anlatım Bozuklukları — Anlama ve Yapıya Dayalı Hatalar

Cümledeki gereksiz sözcük, çelişki, mantık ve öge/uyum hatalarını fark edip düzeltmenin kuralları.

14 dk okuma · 5 bölüm

Anlatım Bozukluğu Nedir ve Nasıl Sınıflandırılır?

Anlatım bozukluğu, bir cümlenin anlamını bulanıklaştıran, mantığını zedeleyen ya da dil bilgisi kurallarına aykırı düşen her türlü kusurdur. Cümle "yanlış" görünmese de duruluk (gereksiz sözcük olmaması), açıklık (tek anlama gelme) ve doğruluk (dil bilgisine uygunluk) ilkelerinden birini çiğniyorsa bozukluk vardır.

Bozukluklar iki büyük kümede toplanır:

Küme	Neye bağlıdır	Örnek türler
Anlama dayalı	Sözcük seçimi ve mantık	gereksiz sözcük, çelişki, mantık hatası, deyim/sözcük yanlışı, sıralama hatası
Yapıya dayalı	Dil bilgisi / öge dizilişi	özne-yüklem uyumsuzluğu, tamlama yanlışı, öge eksikliği, çatı uyuşmazlığı, ek yanlışı

Sınav taktiği: Önce cümleyi anlamca sına (gereksizlik/çelişki var mı?), sonra yapıca sına (öge tam mı, ekler yerinde mi?). İki süzgeçten geçen cümle genellikle sağlamdır.

Anlama Dayalı Bozukluklar

1. Gereksiz sözcük kullanımı (anlamca aynı sözcüklerin bir arada kullanımı): Anlamı zaten karşılanmış bir kavramın ikinci kez verilmesidir. Genelde eş/yakın anlamlı sözcükler ya da anlamı içeren ekler yan yana gelir.

"Sınavda yaklaşık iki saat kadar bekledik." → "yaklaşık" ve "kadar" aynı işlevde; biri fazla.
"Bu sorunu birlikte el ele verip çözelim." → "birlikte" ile "el ele vermek" çakışır.
Sık kalıplar: neden ... -dığı için, karşılıklı konuşmak (diyalog), geri iade etmek, en optimum, öngörülü tahmin.

2. Anlamca çelişen sözcükler: Cümlede kesinlik ve olasılık, olumluluk-olumsuzluk gibi birbiriyle bağdaşmayan yargılar bulunur.

"Kesinlikle yarın belki gelirim." → "kesinlikle" ile "belki" çelişir.
"Tam on kişi civarında katıldı." → "tam" kesinlik, "civarında" tahmin bildirir.

3. Mantık hatası: Söz dizimi doğru olsa da yargı gerçek/akıl dışıdır ya da sıralama mantığı bozuktur.

"Ölümünden iki yıl sonra yazdığı bu roman..." → ölen kişi roman yazamaz.
"Yalnızca sen değil, ben de hiç gelmedim." gibi karşılaştırma/derece hataları.

4. Deyim ve sözcük yanlışı: Deyimin biçiminin bozulması ya da sözcüğün yanlış anlamda seçilmesidir.

"Göze girmek" yerine "gözden düşmek" kullanmak (anlam ters).
"Azımsanmayacak" yerine "azımsanacak kadar çok insan geldi" → yanlış türetme/anlam.
Yakın anlamlıların karıştırılması: çekimser/çekingen, öğrenim/öğretim, yaşlı/eski, dinç/dingin.

Uyarı: Gereksiz sözcük ile eş anlamlı yığılması sınavda en çok karıştırılan iki başlıktır. "Gereksiz sözcük" bir kavramın tekrarıdır; "sözcük yanlışı" ise yanlış sözcüğün seçilmesidir. Test: Sözcüğü atınca anlam bozulmuyorsa gereksizdir; değiştirmen gerekiyorsa sözcük yanlışıdır.

Yapıya Dayalı Bozukluklar — Öge Eksikliği

Bir cümlede ortak kullanılan öge (nesne, dolaylı tümleç, özne) yüklemlerden yalnızca birine uyuyorsa, öbür yükleme uygun öge eksik kalır. Bunu bulmak için her yükleme ilgili soruyu ayrı ayrı sorarsın.

Nesne eksikliği: "Kardeşini çok sever, her fırsatta överdi." → "överdi" yüklemine kimi? → "onu" yok. Doğrusu: "...her fırsatta onu överdi."
Dolaylı tümleç eksikliği: "Arkadaşlarına güvenir, sık sık akıl danışırdı." → "danışırdı" için kime? karşılığı ("onlara") eksik olabilir; ortak tümleç iki yükleme de uymuyorsa bozukluk vardır.
Özne eksikliği (farklı öznelerin ortak sanılması): "Bahçe temizlendi ve çiçek ekti." → ilk yüklem edilgen (öznesi "bahçe"), ikincisi etken (öznesi "kişi"); ortak özne kurulamaz.

Test yöntemi: Ortak ögeyi ikinci yüklemin önüne koyup oku. Anlam eksik/tuhaf kalıyorsa o yüklemin ayrı ögeye ihtiyacı vardır.

Yapıya Dayalı Bozukluklar — Uyum, Çatı, Tamlama ve Ek

Özne-yüklem uyumsuzluğu:

Kişi uyumu: Farklı kişiler özne olduğunda yüklem çokluk ve öncelik sırasına (1. > 2. > 3.) göre çekimlenir. "Sen ve o gitti" → doğrusu "...gittiniz".
Teklik-çokluk uyumu: Cansız/soyut, topluluk adı ya da sayı sıfatı alan özneler tekil yüklem ister. "Öğrenciler geldiler" çoğu bağlamda gereksiz çoğuldur; "Ağaçlar çiçek açtılar" → "açtı".

Çatı (özne-nesne) uyuşmazlığı: Bir cümlede etken ve edilgen çatılı yüklemler ortak özneyle bağlanamaz.

"Toplantıda sorunlar tartışıldı ve çözümler üretti." → "tartışıldı" edilgen, "üretti" etken. Doğrusu ikisini de edilgen yapmak: "...çözümler üretildi."

Tamlama yanlışı: Sıfat/ad tamlamalarının eklerinin düşmesi ya da bir tamlayana birden çok tamlananın yanlış bağlanması.

"ekonomik ve siyasi baskılar" gibi kullanımlarda "ekonomik... baskı" uyar ama "askeri ve hava kuvvetleri" gibi yapılar bozuktur (askeri kuvvetleri / hava kuvvetleri ayrı tamlanan ister).
"Türk ve İslam eserleri" → "Türk eserleri" tamlamasında tamlanan eki uymazlığı sık sınanır.

Ek yanlışı (ek eksikliği/fazlalığı): Durum, iyelik, çokluk veya çatı eklerinin yanlış kullanımı.

"Onun tek amacı, insanlara faydalı olmak istiyordu." → özne "amacı"; yüklem "olmaktı" olmalı (ek yanlışı + öge kayması).
"Bu kurallara herkesin uyması gerektiğini biliyor, ama uymuyordu." gibi yerlerde ek/zaman kayması.

Sınav ipucu: "Bozukluğun türü" sorulduğunda, bulduğun düzeltmenin neyi eklediğine bak. Sözcük attıysan → gereksiz sözcük; öge eklediysen → öge eksikliği; yüklemin çatısını değiştirdiysen → çatı uyuşmazlığı; eki düzelttiysen → ek/uyum hatası.

Soru Tiplerine Göre Çözüm Stratejisi

Sınavda bu kazanım üç biçimde sorulur:

Bozukluğu bulma: "Aşağıdakilerin hangisinde anlatım bozukluğu vardır/yoktur?" → Her şıkka iki süzgeç (anlam + yapı) uygula; şüpheli sözcüğü at/değiştir/öge ekle testleriyle sına.
Bozukluğun türünü belirleme: Verilen cümledeki hatanın adı sorulur. → Düzeltme hamleni adlandır (yukarıdaki ipucu tablosu).
Bozukluğun giderilmesi: "Hangi değişiklikle bozukluk giderilir?" → En az müdahaleyle anlamı bozmadan düzelten seçeneği seç; anlamı değiştiren "aşırı düzeltme" çeldiricisine dikkat et.

En sık yapılan hatalar (özet):

Gereksiz sözcük ile sözcük yanlışını karıştırmak.
Öge eksikliğini fark etmek için yüklemlere ayrı ayrı soru sormamak.
Edilgen-etken karışımını (çatı) "özne-yüklem uyumu" sanmak.
Anlamca doğru ama fazla düzelten (anlamı daraltan) seçeneği doğru sanmak.

Altın kural: Bir seçenek dil bilgisine uygun ama anlamı değiştiriyorsa, "giderme" sorusunda yanlıştır. Amaç en ekonomik ve anlamı koruyan düzeltmedir.