"Kimileri sanatın topluma bir yararı olmadığını, salt bir oyalanma olduğunu ileri sürer. Oysa bu görüş kolayca çürütülebilir: Sanat, insanı duyarlı kılar, ona başkalarının acısını duyumsatır. Yararsız sandığımız bir şiir, kimi zaman bir kanunun yapamadığını yapar; vicdanları harekete geçirir." Bu parçanın anlatımıyla ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi SÖYLENEMEZ?

Yalnızca nesnel verilerle bilgi aktarma amacı güdülmüştür.

Bir görüş öne sürülüp karşısında başka bir görüş savunulmuştur.

Tartışmacı anlatımdan yararlanılmıştır.

Karşılaştırma yapılarak düşünce desteklenmiştir.

Örnekleme yoluyla düşünce somutlaştırılmıştır.

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde düşünceyi geliştirme yollarından yalnızca 'tanık gösterme (alıntılama)' kullanılmıştır?

Bir düşünürün dediği gibi, 'Okumak, başka hayatları ödünç almaktır.'

2023 verilerine göre kentte kişi başına düşen yeşil alan yalnızca 4 metrekaredir.

Roman, tıpkı bir ayna gibi, çağının bütün çelişkilerini yüzüne alır.

Deneme; kişisel, öznel ve kesin sonuçlara varmayan bir düşünce yazısıdır.

Şehir yaşamı hızlıyken kır yaşamı çoğu kez daha dingin bir ritim taşır.

(I) Kentlerdeki hava kirliliği, son yıllarda solunum yolu hastalıklarında görülen artışın başlıca sebeplerinden biri hâline geldi. (II) Bu durumun arkasında ısınmada kalitesiz kömürün yaygın kullanımı, artan araç sayısı ve yeşil alanların hızla azalması yatıyor. (III) Nitekim aynı yakıtın kullanıldığı komşu ülkelerde de benzer sağlık sorunları raporlanmaktadır. (IV) Sorunun çözümü için temiz enerjiye geçişin özendirilmesi ve toplu taşımanın yaygınlaştırılması gerekmektedir. Bu parçanın anlatım düzeniyle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi SÖYLENEMEZ?

Parça, çözümden yola çıkıp geriye doğru nedenleri sıralayan bir düzenle kurulmuştur.

I. cümlede bir sorun ortaya konmuştur.

II. cümlede sorunun nedenleri sıralanmıştır.

III. cümle, ileri sürülen görüşü bir örnekle destekleme işlevi taşımaktadır.

IV. cümlede soruna yönelik bir çözüm önerisi sunulmuştur.

"Odaya girdiğinde tozlu perdelerin arasından süzülen soluk bir ışık vardı. Duvarlardaki çatlaklar, köşede biriken örümcek ağları, üstü örtülü eski eşyalar yılların sessizliğini taşıyordu." Bu parçanın anlatımıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

Olaylar zaman sırasına göre art arda öykülenmiştir.

Betimleyici ögelere yer verilmiştir.

Görsel ayrıntılar öne çıkarılmıştır.

Bir mekân, gözlemlenerek canlandırılmıştır.

Sıfatlarla nesnelerin nitelikleri belirginleştirilmiştir.

Aşağıdaki cümlelerin dördünde aynı düşünceyi geliştirme yolu kullanılmıştır. Buna göre, hangisinde diğerlerinden farklı bir yol kullanılmıştır?

Bu yeni model, öncekine göre iki kat hızlı ama bir o kadar da pahalı.

Zihin, kullanılmadıkça paslanan bir demir gibidir; işletildikçe parlar.

Şehir, geceleri sırtını yıldızlara dayamış uyuklayan dev bir kedi gibiydi.

Onun sesi, uzaktan gelen bir çağlayanın uğultusunu andırıyordu.

İnsan belleği, üzerine yazdıkça eskiyen kırılgan bir levhaya benzer.

"Sözlü kültür, bilgiyi kulaktan kulağa aktaran, belleğe dayalı bir aktarım biçimidir. Örneğin Dede Korkut Hikâyeleri, Manas Destanı ve pek çok halk masalı yüzyıllarca yazıya geçirilmeden, ozanların diliyle yaşamıştır." Bu parçadaki düşünceyi geliştirme yolları aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla ve doğru verilmiştir?

Karşılaştırma - tanık gösterme

"Nezaket, çoğu kişinin sandığı gibi zayıflık işareti değildir; tam tersine iç sağlamlığın dışa vuran hâlidir. Kaba davranan biri güçlü görünmeye çalışırken aslında öfkesine yenildiğini gösterir. Gerçekten güçlü olan, öfkeyi bir kılıç gibi kınında tutabilendir." Bu parçayla ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

Nesnel verilerle (rakamlarla) desteklenen bir kanıtlama yapılmıştır.

Anlatım biçimi tartışmacıdır.

Yerleşik bir kanı çürütülmektedir.

Düşünceyi geliştirmede benzetmeden yararlanılmıştır.

Yazarın öznel bir yargısı savunulmaktadır.

Türkçe

Paragrafta Anlatım Biçimleri ve Düşünceyi Geliştirme Yolları

Bir paragrafın hangi anlatım biçimiyle kurulduğunu ve düşünceyi hangi yollarla geliştirdiğini ayırt etmenin pratik kuralları.

13 dk okuma · 5 bölüm

Anlatım Biçimi mi, Düşünceyi Geliştirme Yolu mu?

KPSS'de en çok karıştırılan ayrım budur. İkisi farklı düzeydedir:

Anlatım biçimi: Paragrafın genel tavrı / baskın dokusu. Yazarın metni kurarken benimsediği ana yaklaşımdır (açıklamak, tartışmak, betimlemek, öykülemek). Bir metinde genellikle bir biçim baskındır.
Düşünceyi geliştirme yolu: Ana düşünceyi desteklemek için kullanılan teknik/araç (tanımlama, örnekleme, karşılaştırma, tanık gösterme, benzetme, sayısal veri). Bir metinde birden çok yol iç içe bulunabilir.

Uyarı: "Örnek verilmiş" demek metnin anlatım biçiminin öyküleyici olduğu anlamına gelmez. Örnekleme bir geliştirme yoludur; biçim çoğunlukla açıklayıcı kalır. Bu, sınavda en sık düşülen tuzaktır.

Sorulan	Aslında ne sorulur	Cevap kümesi
"Anlatım biçimi nedir?"	Metnin genel tavrı	açıklayıcı / tartışmacı / betimleyici / öyküleyici
"Düşünceyi geliştirme yolu nedir?"	Kullanılan teknik	tanımlama, örnekleme, karşılaştırma, tanık gösterme, benzetme, sayısal veri

Dört Anlatım Biçimi

1. Açıklayıcı (öğretici) anlatım Amaç bilgi vermek, öğretmek, aydınlatmaktır. Nesnel, sade, kanıt kaygısı gütmeden konuyu tanıtır. "Nedir, nasıldır, niçindir" sorularına yanıt verir. Duygu ve kişisel taraf yoktur.

İpucu: Ansiklopedik, bilgilendirici ton; "…dır, …olur, …bulunur" gibi kesin yargılar.

2. Tartışmacı anlatım Amaç okuyucuyu bir düşünceye ikna etmek, yerleşik bir kanıyı çürütmek ya da savunmaktır. Yazar bir görüşe karşı çıkar veya onu destekler; bir tez vardır.

İpucu: "ama, oysa, ne var ki, bana göre, yanılıyor, doğru değildir" gibi karşıtlık ve yargı bildiren ifadeler. Yazar okurla âdeta konuşur/çekişir.

3. Betimleyici (tasvir) anlatım Amaç bir varlığı, mekânı, kişiyi sözcüklerle resmetmektir. Okurun zihninde görüntü oluşturur; duyulara (görme, işitme, koku) seslenir.

İpucu: Sıfatlar yoğundur; durağan bir an betimlenir, olay akışı yoktur. "Uzanıyordu, görünüyordu, ışıl ışıldı" gibi tasvir fiilleri.

4. Öyküleyici (hikâye etme) anlatım Amaç bir olayı zaman akışı içinde anlatmaktır. Kişi, yer, zaman ve birbirini izleyen eylemler vardır; olay ilerler.

İpucu: Ardışık fiiller: "geldi, açtı, baktı, çıktı." Bir hareket/olay örgüsü vardır.

Betimleme ile öyküleme farkı: Betimlemede kamera sabittir (fotoğraf), öykülemede kamera hareket eder (film). Betimleme "nasıl göründüğünü", öyküleme "ne olduğunu" anlatır.

Düşünceyi Geliştirme Yolları

Tanımlama: Bir kavramın "ne olduğunu" belirtme. Genellikle "…dır / …demektir / … denir" kalıbıyla. Örn: "Roman, olmuş ya da olabilecek olayları anlatan uzun yazınsal türdür."
Örneklendirme: Soyut/genel bir yargıyı somutlaştırmak için örnek verme. "Söz gelimi, örneğin, mesela, gibi" ifadeleri ya da örnek adların sıralanması.
Karşılaştırma: İki varlık/kavram/durum arasındaki benzerlik veya farkları ortaya koyma. "…e göre, oysa, aksine, daha, en, ikisi de" gibi ifadeler. Benzerlik de fark da karşılaştırmadır.
Tanık gösterme (alıntılama): Düşünceyi güçlendirmek için tanınmış bir kişinin sözünü/görüşünü aktarma. Genellikle tırnak içinde alıntı ve söyleyenin adı birlikte bulunur.
Benzetme: Bir kavramı, ortak yön üzerinden başka bir varlığa benzeterek anlatma. "…gibi, sanki, andırır, benzer" ifadeleri.
Sayısal verilerden yararlanma (istatistik): Yargıyı rakam, oran, yüzde, tarih, ölçü ile destekleme. "% 40, üç kat, 2019'da, milyonlarca" gibi nicel veriler.

Kritik ayrım — Tanık gösterme vs. Örnekleme: Tanık göstermede belli bir otoritenin sözü/görüşü aktarılır (çoğunlukla alıntı + isim). Örneklemede yargıyı somutlaştıran durumlar/adlar sıralanır ama bir kişinin görüşüne dayanılmaz.

Kritik ayrım — Benzetme vs. Karşılaştırma: Benzetmede amaç anlatmak/somutlaştırmak (biri diğerine benzetilir, aralarında değer/derece kıyası yoktur). Karşılaştırmada amaç iki şeyi kıyaslamak, benzer/farklı yönlerini tartmaktır.

Anlatıcı Bakış Açısı ve Tutumu

Özellikle öyküleyici ve betimleyici metinlerde anlatıcının konumu sorulur:

İlahi (hâkim) bakış açısı: Anlatıcı her şeyi bilir; kahramanların iç dünyasına, geçmişine, düşüncesine hâkimdir. "Biliyordu ki…, içinden geçirdi, aslında pişmandı."
Kahraman (birinci kişi) bakış açısı: Anlatıcı olayın içindeki bir kişidir; "ben" ağzından anlatır. Yalnızca kendi bildiğini aktarır.
Gözlemci (müşahit) bakış açısı: Anlatıcı dışarıdan bir kamera gibidir; yalnızca görüp duyduğunu aktarır, kimsenin içini bilmez. "Görünüşe göre, anlaşılan, öyle duruyordu."

Ayrıca anlatıcının tutumu (nesnel/öznel, yergili, övücü, eleştirel, alaycı) da metnin ipuçlarından çıkarılır.

Sık Yapılan Hatalar ve Hızlı Kontrol Listesi

Örnek gördüm → öyküleyici sandım. Hayır; örnek bir geliştirme yoludur, biçim çoğunlukla açıklayıcıdır.
Tırnak içi söz gördüm → hep tanık gösterme sandım. Tırnak, bazen sadece vurgu/başlık olabilir; tanık göstermede söz bir otoriteye ait görüş olmalı.
"gibi" gördüm → hep benzetme sandım. "Ali gibi çalışkanlar" örneklemedir; benzetmede iki farklı varlık ortak yön üzerinden buluşur.
Fark belirtildi → karşılaştırma değil sandım. Fark da benzerlik de karşılaştırmadır.
Sıfat çok → betimleyici sandım. Sıfat yoğunluğu ipucudur ama olay akışı varsa biçim öyküleyicidir.

Hızlı yöntem: Önce metnin amacını belirle (bilgilendir / ikna et / resmet / olay anlat) → anlatım biçimini bul. Sonra bu amaca hizmet eden teknikleri (örnek, sayı, alıntı, benzetme…) işaretle → geliştirme yollarını bul.

Bu konudan 10 soru

Okuduğunu hemen sına — her sorunun çözümü altında.

10 sorudan 0 tanesi cevaplandıSkor: 0/10

1.
"Kimileri sanatın topluma bir yararı olmadığını, salt bir oyalanma olduğunu ileri sürer. Oysa bu görüş kolayca çürütülebilir: Sanat, insanı duyarlı kılar, ona başkalarının acısını duyumsatır. Yararsız sandığımız bir şiir, kimi zaman bir kanunun yapamadığını yapar; vicdanları harekete geçirir." Bu parçanın anlatımıyla ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi SÖYLENEMEZ?
YanlışDoğru cevap: A — Yalnızca nesnel verilerle bilgi aktarma amacı güdülmüştür.
Parçada bir görüş ('sanatın yararı yoktur') aktarılıp 'oysa' bağlacıyla çürütülmekte ve karşı görüş savunulmaktadır (tartışma). 'Bir şiir' örneği örneklemedir; 'kanunun yapamadığını yapar' karşılaştırmadır. Ancak parça öznel bir görüşü savunduğundan 'yalnızca nesnel verilerle bilgi aktarma' söylenemez.
Öğrenci tartışmacı/öznel bir metni açıklayıcı-nesnel anlatımla karıştırır; görüş çürütme ve savunma nesnellik değil öznellik göstergesidir.
2.
"Klasik müzik ile caz, çoğu zaman birbirinin karşıtı sanılır. Oysa klasik müzik, önceden yazılmış bir notaya sadakatle bağlıyken caz, aynı ezgiyi her seferinde yeniden doğaçlamayı sever. Biri titiz bir mimariyse, diğeri anlık bir yolculuktur." Bu parçada ağırlıklı olarak kullanılan düşünceyi geliştirme yolu aşağıdakilerden hangisidir?
YanlışDoğru cevap: B — Karşılaştırma
Parça baştan sona klasik müzik ile cazı 'karşıtı', 'oysa', 'biri… diğeri…' ifadeleriyle iki yönden kıyaslar; ağır basan yol karşılaştırmadır. Son cümledeki benzetme yardımcı öğedir, baskın değildir. Kavram tanımı (A), örnek sıralaması (C), alıntı (D) ve rakam (E) bulunmadığından diğerleri yanlıştır.
Son cümledeki 'mimari/yolculuk' benzetmesine takılıp asıl baskın yolun karşılaştırma olduğunu atlamak.
3.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde düşünceyi geliştirme yollarından yalnızca 'tanık gösterme (alıntılama)' kullanılmıştır?
YanlışDoğru cevap: B — Bir düşünürün dediği gibi, 'Okumak, başka hayatları ödünç almaktır.'
Tanık gösterme, bir düşünceyi güçlendirmek için alanında sözü geçen birinin görüşüne başvurmaktır; B'de 'bir düşünürün dediği gibi' ifadesiyle doğrudan alıntı yapılarak bu yol kullanılmıştır. A sayısal veriden yararlanma, C benzetme, D tanımlama, E ise karşılaştırmadır.
Tanık gösterme yalnızca 'ünlü birinden söz etme' değil, o kişinin sözünü/görüşünü kanıt olarak öne sürmedir; sayısal veri ya da tanımlama ile karıştırılır.
4.
"Kapıyı yavaşça araladı, içeri süzüldü. Işığı yakmadan, ayaklarının ucuna basarak koridoru geçti. Mutfakta bir an durup dinledi, sonra çekmeceyi açıp aradığı zarfı aldı ve geldiği gibi sessizce dışarı çıktı." Bu parçanın anlatım biçimi aşağıdakilerden hangisidir?
YanlışDoğru cevap: C — Öyküleyici anlatım
Araladı, süzüldü, geçti, durdu, aldı, çıktı biçiminde birbirini izleyen eylemler, zaman akışı içinde ilerleyen bir olay örgüsü oluşturur; bu öyküleyici anlatımdır. Sabit bir tasvir (A), bilgi verme (B) veya tez savunma (D) yoktur; duygusal-lirik bir söyleyiş de bulunmadığından E yanlıştır.
Mekân geçişlerini görüp betimleyici sanmak; oysa asıl olan ardışık eylemlerdir.
5.
"Sağlıklı beslenme herkesin dilinde; ama işin gerçeği rakamlarda saklı. Ülkemizde yetişkinlerin yaklaşık %64'ü fazla kilolu ya da obez. Son on yılda çocukluk çağı obezitesi ise iki kata yakın arttı. Oysa aynı dönemde günlük ortalama sebze tüketimi, önerilen miktarın ancak yarısına ulaşabildi." Bu parçada ağır basan düşünceyi geliştirme yolu aşağıdakilerden hangisidir?
YanlışDoğru cevap: C — Sayısal verilerden yararlanma
Yargı; %64, iki kat, on yıl, yarısı gibi oran ve niceliklerle desteklendiği için baskın yol sayısal verilerden yararlanmadır. Alıntılanan bir otorite sözü (A), benzetme öğesi (B), kavram tanımı (D) ya da somutlayıcı örnek sıralaması (E) bulunmadığından diğerleri yanlıştır.
Tarih ve oranları önemsiz ayrıntı sanıp asıl kanıtlama aracının rakamlar olduğunu gözden kaçırmak.
6.
(I) Kentlerdeki hava kirliliği, son yıllarda solunum yolu hastalıklarında görülen artışın başlıca sebeplerinden biri hâline geldi. (II) Bu durumun arkasında ısınmada kalitesiz kömürün yaygın kullanımı, artan araç sayısı ve yeşil alanların hızla azalması yatıyor. (III) Nitekim aynı yakıtın kullanıldığı komşu ülkelerde de benzer sağlık sorunları raporlanmaktadır. (IV) Sorunun çözümü için temiz enerjiye geçişin özendirilmesi ve toplu taşımanın yaygınlaştırılması gerekmektedir. Bu parçanın anlatım düzeniyle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi SÖYLENEMEZ?
YanlışDoğru cevap: E — Parça, çözümden yola çıkıp geriye doğru nedenleri sıralayan bir düzenle kurulmuştur.
Parça sorun (I) - neden (II) - kanıt/örnek (III) - çözüm (IV) sırasıyla, yani baştan sona doğru ilerleyen bir sorun-neden-çözüm düzeniyle kurulmuştur. E seçeneği bu sırayı ters (çözümden nedenlere doğru) gösterdiği için yanlıştır; bu nedenle parça için 'söylenemez'. Diğer seçeneklerin hepsi cümlelerin gerçek işleviyle örtüşür.
Öğrenci III. cümledeki 'nitekim' ile verilen örneği çözümün parçası sanabilir veya cümlelerin işlev sırasını gözden kaçırıp E'yi doğru kabul edebilir; oysa akış sorundan çözüme doğrudur.
7.
"Odaya girdiğinde tozlu perdelerin arasından süzülen soluk bir ışık vardı. Duvarlardaki çatlaklar, köşede biriken örümcek ağları, üstü örtülü eski eşyalar yılların sessizliğini taşıyordu." Bu parçanın anlatımıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
YanlışDoğru cevap: D — Olaylar zaman sırasına göre art arda öykülenmiştir.
Parça ağırlıklı olarak betimlemedir: bir mekân, görsel ayrıntılar ve niteleyici sıfatlarla göz önünde canlandırılır (A, B, C, E doğrudur). Ancak birbirini zaman sırasıyla izleyen, hareket bildiren olaylar dizisi (öyküleme) yoktur; bu nedenle D söylenemez.
"Girdiğinde" gibi bir fiil görülünce parça öyküleme sanılır; oysa baskın anlatım biçimi durağan bir mekân betimlemesidir.
8.
Aşağıdaki cümlelerin dördünde aynı düşünceyi geliştirme yolu kullanılmıştır. Buna göre, hangisinde diğerlerinden farklı bir yol kullanılmıştır?
YanlışDoğru cevap: D — Bu yeni model, öncekine göre iki kat hızlı ama bir o kadar da pahalı.
A, B, C ve E'de bir kavram başka bir varlığa benzetilmiştir (gibi, andırıyor, benzer) — hepsi benzetmedir. D'de ise iki ürün 'iki kat, göre, ama' ifadeleriyle kıyaslanır; bu karşılaştırmadır. Dolayısıyla farklı olan D'dir. D'de bir benzetme öğesi bulunmadığı için diğerlerinden ayrılır.
D'deki 'iki kat' ifadesi ile karşılaştırmayı sayısal veri sanmak; ölçüt tek bir rakam değil, iki varlığın kıyaslanmasıdır.
9.
"Sözlü kültür, bilgiyi kulaktan kulağa aktaran, belleğe dayalı bir aktarım biçimidir. Örneğin Dede Korkut Hikâyeleri, Manas Destanı ve pek çok halk masalı yüzyıllarca yazıya geçirilmeden, ozanların diliyle yaşamıştır." Bu parçadaki düşünceyi geliştirme yolları aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla ve doğru verilmiştir?
YanlışDoğru cevap: A — Tanımlama - örneklendirme
İlk cümle sözlü kültürün ne olduğunu 'aktarım biçimidir' kalıbıyla açıklayarak tanımlama yapar; ikinci cümle 'Örneğin' diyerek Dede Korkut, Manas gibi somut örnekler sıralar, yani örneklendirir. Sıra tanımlama-örneklendirmedir. Kıyas (B), benzetme (C, E) ve rakam (D) bulunmadığından diğerleri yanlıştır.
Örnek olarak eser adlarının verilmesini tanık gösterme sanmak; tanık göstermede bir kişinin görüşü/sözü aktarılır, burada yalnızca örnek sıralanır.
10.
"Nezaket, çoğu kişinin sandığı gibi zayıflık işareti değildir; tam tersine iç sağlamlığın dışa vuran hâlidir. Kaba davranan biri güçlü görünmeye çalışırken aslında öfkesine yenildiğini gösterir. Gerçekten güçlü olan, öfkeyi bir kılıç gibi kınında tutabilendir." Bu parçayla ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
YanlışDoğru cevap: D — Nesnel verilerle (rakamlarla) desteklenen bir kanıtlama yapılmıştır.
Parçada hiçbir rakam, oran ya da istatistik yoktur; dolayısıyla 'nesnel verilerle desteklenen kanıtlama' söylenemez ve doğru cevap D'dir. Metin bir kanıyı ('nezaket zayıflıktır') çürütür (tartışmacı), bu yüzden A, B doğrudur; 'öfkeyi kılıç gibi' ifadesi benzetmedir (C doğru); savunulan görüş yazarın öznel yargısıdır (E doğru).
Kesin ve iddialı cümleleri sayısal/nesnel kanıt sanmak; rakam yoksa 'sayısal verilerden yararlanma' söz konusu değildir.