Cümlenin Anlamı — Anlam İlişkileri ve Yargı Türleri

YanlışDoğru cevap: B — O, ailesine daha rahat bir yaşam sağlamak için yıllarca fedakârca çalıştı.

B'de "için" gerçekleşmiş bir nedeni değil, henüz gerçekleşmemiş, istenen bir sonucu (rahat yaşam sağlamak) gösterir; bu amaç-sonuç ilişkisidir. A, C, D ve E'de eylemden önce gerçekleşmiş somut nedenler (buz tutması, elektrik kesintisi, sis, tarihin geçmesi) vardır, yani neden-sonuç kurulmuştur.

"İçin" edatı eylemden önce olup biten bir durumu gösteriyorsa neden, istenen/hedeflenen sonucu gösteriyorsa amaç bildirir; ikisi karıştırılır.

YanlışDoğru cevap: E — Beklenenle karşılaşılanın uyuşmamasından doğan hayal kırıklığı

Kişi umutla beklediği şehre gitmiş, ancak gördükleri beklentisini karşılamamıştır. Beklentiyle gerçeğin uyuşmaması hayal kırıklığı anlamı doğurur. "Ama" burada bir karşıtlığın ötesinde bu düş kırıklığını vurgular.

"Ama" bağlacına bakıp cümleyi yalnızca karşıtlık sanmak; oysa beklenti-gerçek uyuşmazlığı bütününde hayal kırıklığı anlamı öne çıkar.

YanlışDoğru cevap: A — Yakınma-eleştiri

Konuşan, karşısındakinin işi son güne bırakıp özensiz hazırlamasını olumsuz bulup yermektedir; cümlede yakınma-eleştiri anlamı ağır basar. "Şunu yapsan iyi olur" biçiminde bir yönlendirme bulunmadığından öneri değildir.

Bir davranışın olumsuz sonucunu belirtmek her zaman öneri değildir; buradaki asıl amaç, yapılanı beğenmeyip eleştirmektir.

YanlışDoğru cevap: C — Anlatımı büyüleyici bir akıcılıkta olduğu için roman soluksuz okunuyor.

C'de "büyüleyici bir akıcılık" beğeni bildiren öznel bir yargı, "olduğu için soluksuz okunuyor" ise neden-sonuç ilişkisidir; ikisi bir aradadır. A, D ve E de neden-sonuç içerir ama nedenleri (sayfa sayısı, yağmur, yol onarımı) nesneldir; B'de yalnızca nesnel bir zaman bilgisi vardır.

Bir cümlede birden çok anlam ilişkisi bulunabilir; soru neden-sonucun tek başına değil, öznel bir yargıyla birlikte bulunduğu seçeneği ister.

YanlışDoğru cevap: A — Uyarı

Konuşan, olası bir tehlikeye (başına iş açma) karşı dinleyeni önceden dikkatli olması için ikaz etmektedir; bu bir uyarıdır. "Şunu yapsan iyi olur" biçiminde nazik bir yönlendirme olmadığından öneri değildir.

Uyarı olumsuz bir sonuca karşı ikaz eder; öneri ise yararlı bulunan bir yolu nazikçe gösterir. İkisi karıştırılır.

YanlışDoğru cevap: A — Bu haberi duyunca sevincinden neredeyse yerinden fırlayacaktı ama kendini tuttu.

A’da “neredeyse yerinden fırlayacaktı ama kendini tuttu” ifadesi, gerçekleşmemiş güçlü bir eğilimi anlatır; bu, olağan bir sevinç tepkisidir, gerçeğin ölçüsü aşılmamıştır. B (karnına ağrı girecek kadar gülmek), C (dünyaların benim olması), D (gözyaşının dere olup akması) ve E (dağların taşların inlemesi) gerçeğin çok üstünde, olanaksız ölçekte anlatımlardır; abartma içerir.

“Neredeyse”, “az kalsın” gibi sözcükler görülünce her seferinde abartma sanılır; oysa bunlar gerçekleşmeyen ama olağan bir durumu da anlatabilir.

YanlışDoğru cevap: C — Önce hafifçe gülümsedi, ardından kıkırdadı, sonunda katıla katıla güldü.

C'de gülme eylemi giderek şiddetlenmektedir: gülümseme → kıkırdama → katıla katıla gülme. Bir niteliğin artan (ya da azalan) sırayla verilmesi derecelemedir. A ve D yalnızca ardışık (sıralı) eylemler, B ise aynı anda olan iki eylem içerir.

Ardışık eylemlerin sıralanması (önce-sonra) ile bir özelliğin giderek artması (dereceleme) karıştırılır; derecelemede aynı niteliğin şiddeti değişir.

YanlışDoğru cevap: E — Çalışmadıkça bu sınavı geçmen mümkün değil.

Koşul anlamı çoğunlukla "-sa/-se" ekiyle kurulsa da tek yol bu değildir. E'de koşul, "-madıkça" bağ-fiil ekiyle sağlanmıştır: geçmenin koşulu çalışmaktır; cümlede "-sa/-se" yoktur. A, B, C ve D'de ise koşul doğrudan "-sa/-se" ekiyle (arasaydı, verilse, dinlenirsen, düzelirse) kurulmuştur.

Koşul cümlesi yalnızca "-sa/-se" ile kurulmaz; "-dıkça, -ınca, ile" gibi yapılar da koşul anlamı taşıyabilir.

YanlışDoğru cevap: B — Trafiğe erken çıktığı için toplantıya zamanında yetişti.

A, C, D ve E'de "-mek için" yapısı vardır ve eylemin hangi amaçla yapıldığını bildirir (amaç-sonuç). B'de ise "-dığı için" yapısı ("erken çıktığı için") eylemin gerekçesini, yani nedenini gösterir; toplantıya yetişmenin nedeni erken çıkmasıdır. Bu yüzden yalnızca B neden bildirir; diğerlerinden anlamca ayrılır.

Öğrenci tüm "için"li cümleleri amaç sanıyor; oysa "-mek için" amaç, "-dığı için" ise neden bildirir; fiilin çekimli/mastar oluşuna dikkat edilmeli.

YanlışDoğru cevap: B — Sınavda başarısız olduğu için gün boyu konuşmadı.

A, C, D ve E seçeneklerinde "için" edatı bir amaç bildirmektedir (yetişmek amacıyla, üşümemek amacıyla, yetiştirmek amacıyla, katılmak amacıyla). B seçeneğinde ise "başarısız olduğu için" ifadesi gerçekleşmiş bir durumu, yani neden-sonuç ilişkisini bildirir; konuşmamasının nedeni başarısızlıktır. Bu yüzden B, diğerlerinden farklı olarak amaç değil neden anlamı taşır.

"İçin" edatının her kullanımı amaç bildirmez; fiilin gerçekleşmiş olduğu durumlarda (başarısız olduğu için) neden-sonuç ilişkisi kurar.