Ses Olayları — Ünsüz ve Ünlü Değişimleri

Ünsüz sertleşmesi, sert ünsüzle (f, s, t, k, ç, ş, h, p — "fıstıkçı şahap") biten bir kelimeye c, d, g ile başlayan bir ek geldiğinde, ekin başındaki yumuşak ünsüzün sertleşerek ç, t, k'ye dönüşmesidir.

• c → ç: kitap-cı → kitapçı, simit-ci → simitçi
• d → t: kitap-da → kitapta, seç-di → seçti, çalış-dık → çalıştık
• g → k: renk-gi → yok; ancak "-gen/-gın" gibi eklerde: bil-gin değil çünkü l serttir; at-kı, sev-gi (sev v ile bittiği için sertleşmez)

Uyarı: Sertleşme yalnızca ek başındaki ünsüzü etkiler. Kök içindeki bir ünsüz değişmez. "ağaçtan" doğru; "ağaçdan" yanlış (yazım hatası).

Sık yapılan hata: Öğrenciler sadece "-de/-da" ve "-den/-dan" ekinde sertleşmeyi hatırlar; oysa -dı/-di (görülen geçmiş), -dık/-dik (sıfat-fiil), -cı/-ci (meslek), -cık/-cik (küçültme) eklerinde de görülür: "bak-tı", "koş-tuk", "yavaş-ça".

Sonu sert ünsüz p, ç, t, k ile biten bir kelime ünlüyle başlayan bir ek aldığında bu ünsüzler yumuşar:

Sert	Yumuşak	Örnek
p	b	kitap → kitabı, dolap → dolaba
ç	c	ağaç → ağacı, kılıç → kılıcın
t	d	kanat → kanadı, geçit → geçide
k	ğ	ayak → ayağı, çocuk → çocuğa

• Özel kural: sonu -nk ile bitenlerde k → g olur: renk → rengi, denk → denge.
• İstisnalar (yumuşamaz): Tek heceli birçok sözcük (at → atı, ip → ipi, saç → saçı, süt → sütü, ok → oku) ve çoğu özel ad (Zonguldak → Zonguldak'ı, Ahmet → Ahmet'i) yumuşamaz. Yabancı kökenli bazı sözcükler de: hukuk → hukuku.

İpucu: Yumuşama için iki koşul birden gerekir: (1) kelime p, ç, t, k ile bitecek, (2) ek ünlüyle başlayacak. "kitap-lar"da ek ünsüzle başladığı için yumuşama olmaz.

Sık yapılan hata: "sokak → sokağa" yumuşamadır ama "sokak → sokakta" değildir; ünsüzle başlayan ekte yumuşama aranmaz.

Ünlü düşmesi (hece düşmesi): İkinci hecesinde dar ünlü (ı, i, u, ü) bulunan bazı sözcükler ünlüyle başlayan ek aldığında bu dar ünlü düşer.

• Organ/isimlerde: burun → burnu, ağız → ağzı, karın → karnım, gönül → gönlü, oğul → oğlu, alın → alnı
• Fiil + yapım eki: kavuş- + -ak → kavşak, devir- + -im → devrim, sıyır- + -ık → sıyrık
• Yardımcı fiilli birleşiklerde: sabır et- → sabret, kayıp ol- → kaybol, emir et- → emret

Ünlü daralması: Sonu a/e geniş ünlüsüyle biten fiiller -yor eki (veya -y- kaynaştırma ünsüzü) aldığında, geniş ünlü daralarak ı, i, u, ü'ye dönüşür.

• başla- + -yor → başlıyor, gele- yok; de- ve ye- fiilleri: de-yor → diyor, ye-yor → yiyor
• ağla- + -yor → ağlıyor, izle- + -yor → izliyor

Uyarı: "diyor / yiyor" yazımı daralma nedeniyle i iledir; "deyor/yeyor" yanlıştır. Ancak "deyip, yiyip" gibi biçimlerde: -y ile de daralma olur (de-y-ince → diyince).

Sık yapılan hata: Daralmayı sadece "-yor"a bağlamak. Oysa de- ve ye- fiillerinde -y kaynaştırıcısı gelen her yerde daralma olur (diyecek, yiyerek). Buna karşılık "-ecek/-acak" ekinde başka fiillerde daralma olmaz: "başlayacak" (başlıyacak değil).

Kaynaştırma (yardımcı) ünsüzü: İki ünlü yan yana gelmesin diye araya giren ünsüzlerdir: y, ş, s, n ("yaşasın" ile kodlanır).

• y: oku-y-an, iki-y-e, bekle-y-ecek (ünlüyle biten kök + ünlüyle başlayan ek)
• ş: yalnızca üleştirme sayı sıfatlarında: iki-ş-er, altı-ş-ar, yedi-ş-er
• s: yalnızca 3. tekil iyelik ekinde: araba-s-ı, kapı-s-ı, su-s-u
• n: zamir ve ilgi/tamlama eklerinde: bu-n-u, o-n-a, kapı-n-ın, ev-i-n-de

Ulama: Ünsüzle biten bir kelimeden sonra ünlüyle başlayan bir kelime geldiğinde, ilk kelimenin son ünsüzünün ikinci kelimenin ilk ünlüsüne kayarak okunmasıdır. Yalnızca konuşmada/okumada olur, yazıda gösterilmez ve noktalama işareti (virgül, nokta) araya girerse ulama YAPILMAZ.

• "Bir akşam..." → "bi-ra-kşam" (ulama var)
• "Yer aldı." → "ye-ral-dı" (ulama var)
• "Ağaç, incir..." → virgül olduğu için ulama yok

İpucu: Ulama koşulu net: (1) önceki kelime ünsüzle bitecek, (2) sonraki kelime ünlüyle başlayacak, (3) arada noktalama olmayacak. Üçü de sağlanmazsa ulama yoktur.

Sık yapılan hata: Kaynaştırma ünsüzü "n"yi ünlü türemesiyle karıştırmak; "n" iki ünlü arasına girer, türeme değildir.

Ünsüz türemesi: Aslında çift ünsüzlü (Arapça-Farsça kökenli) bazı sözcükler ünlüyle başlayan ek veya et-/ol- yardımcı fiiliyle birleşince kaybolan ünsüz yeniden ortaya çıkar.

• hak → hakkı, his → hissi, af → affı, ret → reddi, şık → şıkkı
• his + et- → hisset-, zan + et- → zannet-, af + et- → affet-, hal + ol- → hallol-

Ünlü türemesi: Genellikle pekiştirmeli sözcüklerde ve bazı küçültme eklerinde araya ünlü girmesidir.

• Pekiştirme: sap-a-sağlam, güp-e-gündüz, yap-a-yalnız, çep-e-çevre, dar-a-cık
• Küçültme "-cik": bir → bir-i-cik, az → az-ı-cık, gül → gül-ü-cük (dar ünlü türer)

Uyarı: "sapasağlam, güpegündüz" gibi örneklerde araya giren a/e ünlü türemesidir; bunları ünlü düşmesiyle karıştırma — burada ünlü ekleniyor, düşmüyor.

Sık yapılan hata: "affetmek, hissetmek, zannetmek" gibi sözcüklerdeki çift ünsüzü sadece "yazım kuralı" sanmak; bunlar ünsüz türemesi ses olayıdır ve soruda örnek olarak sorulabilir.