Aşağıdaki cümlelerde «» içinde verilen sözcüklerin yalnızca birinde yapım eki vardır. Buna göre bu sözcük hangisidir?

Toprağı kuruyan çiçeği «tuzluğa» değil saksıya taşıdı.

Sokaktaki bütün «evlerin» boyası dökülmüştü.

Çantasından çıkardığı «kalemi» arkadaşına verdi.

Servis çocukları sabah erken «okula» bıraktı.

Aldığı notları «defterde» toplamayı severdi.

Aşağıdaki cümlelerde «» içinde verilen sözcüklerden dördü türemiş, biri birleşik yapılıdır. Buna göre birleşik olan hangisidir?

Bahçe duvarını «hanımeli» sarmıştı.

Masanın üstündeki «kalemlik» devrilmişti.

Otobüsteki son «yolcu» da inince şoför rahatladı.

Gözlerinden «sevinç» yaşları boşandı.

Gökyüzünde alçalan «uçak» pistte süzüldü.

Aşağıdaki altı çizili sözcüklerin hangisi, yapısı bakımından diğerlerinden farklıdır?

Bu sabah gözlüğümü evde unuttum.

Gözlükçü, camları özenle temizledi.

Kışın buradan geçmek zorlaşır.

Sözcüğün doğru yazımına dikkat etmeliyiz.

Tuzluk, masanın kenarında duruyordu.

Aşağıdaki cümlelerde «» içinde verilen sözcüklerin hangisi çekim eki aldığı hâlde yapı bakımından basittir?

Küçük çocuk bir türlü «arabadan» inmek istemedi.

Bu «bilgiden» toplantıdaki kimsenin haberi yoktu.

Nöbet yerindeki «gözcüyü» saatlerce uyarmadılar.

Ödül alan «yazarın» yeni kitabı raflarda yerini aldı.

Mutfaktaki «tuzluğu» bir türlü dolduramamışlar.

Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi, yapısı bakımından ötekilerden farklıdır?

Onun bu DAVRANIŞI kimseyi şaşırtmadı.

Çocuklar bahçedeki GÖRGÜSÜZ misafirden rahatsız oldu.

Sınavda BAŞARISIZ bir sonuç aldığı için üzgündü.

Yaşadığı bölge oldukça SUSUZ ve kuraktı.

Bütün gün süren SESSİZ bekleyiş herkesi yordu.

Aşağıdaki cümlelerde «» içinde verilen sözcüklerden hangisinin kökü fiil soyludur?

Duvara astığı «yazısını» herkes beğenmişti.

Yeni «gözlüğünü» ilk gün kaybetti.

Çocuklar «taşlıktan» geçerken düşmesin diye tutundu.

Bahçedeki fidanın «suyunu» aksatmadan verdi.

Uzun süren «evliliği» iki yıl önce sona ermiş.

Türkçede kök ve eklerin dizilişiyle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

Yapım ekleri her zaman sözcüğün en sonunda yer alır.

Köke önce yapım, ondan sonra çekim ekleri getirilir.

Bir sözcükte birden çok yapım eki üst üste bulunabilir.

Bir sözcükte birden çok çekim eki art arda gelebilir.

Çekim ekleri sözcüğün türünü ve temel anlamını değiştirmez.

Aşağıdaki cümlelerde geçen altı çizili sözcüklerden hangisi yapı bakımından diğerlerinden farklıdır?

Gözlükçü, kırılan çerçeveyi kısa sürede değiştirdi.

Akşamüstü serin bir rüzgâr esmeye başladı.

Bilgisayarını tamir ettirmek için servise götürdü.

Ateşkes ilan edildikten sonra sınırda sükûnet sağlandı.

Bu hafta sonu imece usulüyle bağ bozumu yapılacak.

Sözcükte Yapı — Kök, Ek ve Sözcük Yapısı

Kök ve Gövde

Kök, sözcüğün anlamlı en küçük parçası, bölünemeyen çekirdeğidir. İki tür kök vardır:

İsim kökü: göz, su, ev, taş.
Fiil kökü: gel-, yaz-, bak-, sev-.

Kökün anlamıyla sözcüğün anlamı arasında ilişki olmalıdır. göz (isim) ile göz-le- (fiil) aynı köke bağlıdır. Sesteş kökler yazılışça aynı olsa da farklı köklerdir: yüz- (fiil) / yüz (isim).

Gövde: Köke yapım eki eklenince oluşan yeni yapıdır: göz-lük.

Ekler: Yapım ve Çekim

Türkçede iki tür ek vardır:

	Yapım eki	Çekim eki
İşlevi	Yeni sözcük türetir	Sözcüğü cümleye bağlar
Anlam/tür	Değiştirir	Değiştirmez
Örnek	göz → göz-lük	ev → ev-ler, ev-de

Yapım ekleri dört grupta çalışır: isimden isim (kömür-lük), isimden fiil (su-la-), fiilden isim (sev-gi), fiilden fiil (yaz-dır-).

Çekim ekleri: çokluk (-ler), hâl/durum (-i, -e, -de, -den), iyelik (-im, -in), tamlayan (-in), fiil çekim ekleri (kip, kişi), soru eki (mı).

Ayırt et: Bir sözcükte hem yapım hem çekim eki varsa önce yapım, sonra çekim eki gelir: göz-lük-çü-ler-in (göz + yapım + yapım + çekim + çekim).

Sözcüğün Yapısı: Basit, Türemiş, Birleşik

Yapı	Tanım	Örnek
Basit	Yalnızca kök/gövde; yapım eki yok (çekim eki alabilir)	ev, evler, kitap, geldi
Türemiş	Kök + en az bir yapım eki	göz-lük, sev-gi, su-la-mak
Birleşik	En az iki sözcüğün birleşmesi	bilgisayar, hanımeli, gecekondu

Önemli: Çekim eki almış bir sözcük hâlâ basit olabilir. Kitaplar sözcüğü çekim eki (-lar) aldığı için türemiş değildir; basittir. Türemiş olması için yapım eki gerekir.

Birleşik Sözcüklerin Oluşumu

Ses olayıyla kaynaşma: kahvaltı (kahve+altı), cumartesi, pazartesi, kaynana.
Anlamca kaynaşma (çoğu bitişik yazılır): hanımeli, aslanağzı, imambayıldı.
Sözcük türü değişimiyle: biçerdöver, gecekondu, uyurgezer.

SINAV İPUCU: "Aşağıdakilerden hangisi türemiş değildir?" sorusunda sözcüğü kök + eke ayır. Sadece çekim eki (çokluk, hâl, kişi) alan sözcük basittir; yalnızca yapım eki sözcüğü türemiş yapar. Bu ayrımı karıştırma.

Bu konudan 10 soru

Okuduğunu hemen sına — her sorunun çözümü altında.

10 sorudan 0 tanesi cevaplandıSkor: 0/10

1.
Aşağıdaki eklerden hangisi çekim eki değildir?
YanlışDoğru cevap: A — -lık (kömür-lük)
"-lık" yeni sözcük türeten bir yapım ekidir; çekim eki değildir. "-ler" (çokluk), "-den" (ayrılma), "-i" (belirtme), "-in" (ilgi) ise çekim ekleridir.
Çekim ekleri sözcüğün türünü değiştirmeden görev yükler; yapım ekleri ise yeni bir sözcük türetir.
2.
Aşağıdaki cümlelerde «» içinde verilen sözcüklerin yalnızca birinde yapım eki vardır. Buna göre bu sözcük hangisidir?
YanlışDoğru cevap: E — Toprağı kuruyan çiçeği «tuzluğa» değil saksıya taşıdı.
"Tuzluğa" = tuz (kök) + -luk (yapım eki) + -a (yönelme hâli); yapım eki içeren tek sözcüktür. "Evlerin" (-ler, -in), "kalemi" (-i), "okula" (-a), "defterde" (-de) yalnızca çekim eki almıştır.
İyelik, çokluk ve hâl ekleri çekim ekidir; sözcüğe yeni anlam/gövde katmaz.
3.
Aşağıdaki cümlelerde «» içinde verilen sözcüklerden dördü türemiş, biri birleşik yapılıdır. Buna göre birleşik olan hangisidir?
YanlışDoğru cevap: E — Bahçe duvarını «hanımeli» sarmıştı.
"Hanımeli" (hanım + el + i) iki sözcüğün bir bitki adı olarak kaynaşmasıyla oluşmuş birleşik sözcüktür. "Kalemlik" (kalem-lik), "yolcu" (yol-cu), "sevinç" (sevin-ç), "uçak" (uç-ak) ise yapım ekiyle türemiştir.
Bir sözcüğün türemiş mi birleşik mi olduğu, gövdesinin ek mi yoksa başka bir sözcük mü içerdiğine bakılarak ayırt edilir.
4.
Aşağıdaki altı çizili sözcüklerin hangisi, yapısı bakımından diğerlerinden farklıdır?
YanlışDoğru cevap: B — Bu sabah gözlüğümü evde unuttum.
A “göz-lük-çü”, C “kış-ın” (zarf yapan yapım eki), D “söz-cük” ve E “tuz-luk” sözcükleri bir yapım eki alarak TÜREMİŞ olmuştur. B'deki “gözlüğümü” ise “gözlük” gövdesine yalnızca iyelik (-üm) ve belirtme (-ü) ÇEKİM ekleri almış; yeni bir sözcük türetilmemiştir. Çekim eki yapıyı türemiş yapmadığından yapıca farklı olan B'dir.
Öğrenci iyelik/durum eki alan uzun sözcükleri “türemiş” sanır; oysa yalnızca çekim eki eklemek yapıyı değiştirmez, türemişlik için yapım eki gerekir.
5.
Aşağıdaki cümlelerde «» içinde verilen sözcüklerin hangisi çekim eki aldığı hâlde yapı bakımından basittir?
YanlışDoğru cevap: B — Küçük çocuk bir türlü «arabadan» inmek istemedi.
"Arabadan" = araba (kök) + -dan (ayrılma hâli); yalnızca çekim eki almış, gövdesi türetilmemiştir; bu yüzden basittir. "Bilgi" (bil-gi), "gözcü" (göz-cü), "yazar" (yaz-ar), "tuzluk" (tuz-luk) yapım ekiyle türetilmiş gövdelerdir; üzerlerine çekim eki gelmesi onları basit yapmaz.
Sözcüğün yapısı çekim ekine göre değil, gövdesinin yapım eki alıp almadığına göre belirlenir.
6.
Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi, yapısı bakımından ötekilerden farklıdır?
YanlışDoğru cevap: E — Onun bu DAVRANIŞI kimseyi şaşırtmadı.
A, B, C, D'deki sözcükler bir ada '-sız/-siz' olumsuzluk yapım eki getirilerek türemiştir: 'görgü-süz', 'başarı-sız', 'su-suz', 'ses-siz'. E'deki 'davranış-ı' ise 'davran-' fiil köküne '-ış' yapım eki gelerek türemiş, ardından '-ı' iyelik eki almıştır; kök türü (fiil) ve kullanılan yapım eki bakımından ötekilerden (isim + -sız) farklıdır. Farklı yapıdaki sözcük E'dir.
Öğrenci beşinin de türemiş olduğunu görüp ayrım yapamaz; oysa dördü 'isim+(-sız)' iken E, 'fiil+(-ış)' yapısıyla tür bakımından ayrılır.
7.
Aşağıdaki cümlelerde «» içinde verilen sözcüklerden hangisinin kökü fiil soyludur?
YanlışDoğru cevap: A — Duvara astığı «yazısını» herkes beğenmişti.
"Yazısını" sözcüğünün kökü "yaz-" fiilidir (yaz-dı denebilir). "Göz, taş, su, ev" ise isim köküdür; bunlara fiil çekim eki getirilemez ("göz-dü" olmaz).
Kökün türü, köke fiil çekim eki (görülen geçmiş -dı vb.) gelip gelmediğiyle sınanır.
8.
"su → sula-" örneğindeki türetme aşağıdakilerden hangisidir?
YanlışDoğru cevap: A — İsimden fiil
"Su" isim kökünden "-la-" ekiyle "sula-" fiili türetilmiştir; bu, isimden fiil yapan bir yapım ekidir.
İsimden fiil türeten ekler (-la-, -lan-, -laş-) gövdeyi fiil hâline getirir; sonuç sözcüğe fiil çekim eki gelebilmesiyle sınanır.
9.
Türkçede kök ve eklerin dizilişiyle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
YanlışDoğru cevap: D — Yapım ekleri her zaman sözcüğün en sonunda yer alır.
Yanlış yargı D'dir: yapım ekleri köke yakın bulunur; sözcüğün en sonunda genellikle çekim ekleri yer alır (göz-lük-çü-ler-in). A, B, C, E doğru genellemelerdir.
Türkçede sıralama kök + yapım ekleri + çekim ekleri biçimindedir; yapım eki sona değil, gövdenin içine yerleşir.
10.
Aşağıdaki cümlelerde geçen altı çizili sözcüklerden hangisi yapı bakımından diğerlerinden farklıdır?
YanlışDoğru cevap: C — Gözlükçü, kırılan çerçeveyi kısa sürede değiştirdi.
A 'akşamüstü', B 'bilgisayar', D 'ateşkes', E 'bağ bozumu' birleşik yapılı sözcüklerdir. C'deki 'gözlükçü' ise 'göz' köküne '-lük' ve '-çü' yapım ekleri gelmesiyle oluşmuş türemiş bir sözcüktür; bu yönüyle diğerlerinden farklıdır.
Türemiş sözcük köke yapım eki gelmesiyle; birleşik sözcük ise en az iki sözcüğün kaynaşmasıyla oluşur.