Türkçe
Sözcükte Anlam — Gerçek, Mecaz, Terim ve Söz Varlığı
Sözcüğün bağlamdaki anlamını; gerçek/mecaz/yan/terim anlam, deyim, ikileme ve anlam olaylarıyla birlikte çöz.
12 dk okuma · 5 bölüm
Gerçek, Yan ve Mecaz Anlam
Bir sözcüğün akla ilk gelen, sözlükteki temel anlamına gerçek (temel) anlam denir: Ağacın kökü toprağa uzanmıştı.
Yan anlam, gerçek anlamla ilgisi bulunan, ondan türeyen yakın anlamdır. Temel anlamla arasında bir benzerlik/ilgi vardır ama sözcük yine somut bir varlığı karşılar: Masanın ayağı kırıldı. (İnsan ayağı → masanın ayağı; biçim benzerliği.)
Mecaz anlam, sözcüğün gerçek anlamından tamamen uzaklaşıp yeni bir anlamda kullanılmasıdır: Bu haberle içimiz açıldı. (ferahladık).
| Anlam | Ölçüt | Örnek |
|---|---|---|
| Gerçek | Sözlükteki ilk/temel anlam | Soğuk su |
| Yan | Temel anlamla ilgili, yine somut | İğnenin gözü |
| Mecaz | Gerçek anlamın tümüyle dışında | Soğuk karşılama |
Ayırt et: Yan anlamda sözcük hâlâ somut bir nesneyi karşılar; mecazda ise soyut, aktarılmış bir anlam vardır.
Terim Anlam
Bir bilim, sanat veya meslek dalına özgü, tek ve kesin anlamı olan sözcüklere terim denir: üçgen, özne, nota, fiil, açı. Terimler mecaz anlam taşımaz ve yan anlamı yoktur; bağlamı bir uzmanlık alanıdır: *Cümlenin öznesini bulun.* (dil bilgisi terimi).
Somut ve Soyut Anlam
- Somut: Beş duyudan biriyle algılanan varlıkları karşılar: taş, su, koku, ışık.
- Soyut: Duyularla algılanamayan, akılla kavranan kavramları karşılar: sevgi, özlem, akıl, korku.
Somutlaştırma / soyutlaştırma: Soyut bir sözcüğün somut, somut bir sözcüğün soyut anlamda kullanılmasıdır. Onun acı sözleri (somut "acı" → soyut).
Deyim, İkileme ve Söz Sanatlı Kullanımlar
- Deyim: En az iki sözcükten oluşan, genellikle mecazlı, kalıplaşmış söz öbeğidir: pabucu dama atılmak, göz atmak. Deyimler kalıptır; sözcükleri değiştirilemez.
- İkileme: Anlamı güçlendirmek için sözcüğün yinelenmesi ya da yakın/karşıt sözcüklerin birlikte kullanılmasıdır: yavaş yavaş, eğri büğrü, aşağı yukarı.
- Ad aktarması (mecazımürsel): Bir sözü, ilgili olduğu başka bir şeyin yerine kullanmadır: Sobayı yak (soba → odun/kömür).
- Güzel adlandırma: Ürkütücü ya da kaba bir kavramı yumuşatarak söylemedir: Hakkın rahmetine kavuştu (öldü).
- Dolaylama: Tek sözcükle anlatılabilecek bir kavramı birden çok sözcükle söyleme: file bekçisi (kaleci).
SINAV İPUCU: Deyim ile atasözü karıştırılır. Atasözü bir yargı/öğüt bildirir ve cümle değeri taşır (Sakla samanı, gelir zamanı); deyim ise bir durumu/kavramı anlatır, öğüt vermez.
Sözcükler Arası Anlam İlişkileri
- Eş anlam (anlamdaş): kara–siyah, konut–ev.
- Karşıt anlam (zıt): ileri–geri, iyi–kötü. (Olumsuzluk eki karşıt anlam yapmaz: gördü ↔ görmedi karşıt değildir.)
- Eş sesli (sesteş): Yazılışı/okunuşu aynı, anlamı farklı: yüz (sayı / surat / yüzmek).
- Genel–özel anlam: varlık > canlı > hayvan > kedi. Sağdan sola gidildikçe anlam genişler.
SINAV İPUCU: Bir sözcüğün anlamı ancak bağlamda kesinleşir. Aynı sözcük bir cümlede gerçek, başka bir cümlede mecaz olabilir; bu yüzden şıkları cümleye yerleştirerek test et.