KPSS Cümlenin Ögeleri — Çözümlü Sorular

YanlışDoğru cevap: E — “yeni gelen öğretmene” zarf tümlecidir.

Yükleme “neyi gösterdi?” → “okulun bahçesini” (belirtme -i ekli) belirtili nesne; “kime gösterdi?” → “yeni gelen öğretmene” (yönelme -e ekli) dolaylı tümleç; “kim gösterdi?” → “Müdür” öznedir. Dolayısıyla A, B, C, D doğru saptamalardır. E'de aynı söz zarf tümleci sayıldığından YANLIŞtır; “-e” yönelme eki alıp “kime?” sorusuna yanıt verdiğinden dolaylı tümleçtir. Soru “söylenemez”i istediğinden yanıt E'dir.

Öğrenci “-e” ekli her sözü zarf tümleci sanır; oysa “kime/nereye/neye?” sorusuna yanıt veren -e/-de/-den ekli sözler dolaylı tümleçtir.

YanlışDoğru cevap: A — Zarf tümleci – özne – dolaylı tümleç – zarf tümleci – yüklem

"Sabahın erken saatlerinde" zamanı bildirdiği için zarf tümleci; "bahçedeki kuşlar" (kim ötüyordu?) özne; "dallar arasında" yer bildirdiği için dolaylı tümleç; "neşeyle" durum/nasıl bildirdiği için zarf tümleci; "ötüyordu" yüklemdir. Bu diziliş A seçeneğindeki gibidir.

"Bahçedeki kuşlar" tamlamasındaki yer sözcüğüne bakılıp öznenin dolaylı tümleç sanılması ve "dallar arasında"nın atlanması sık yapılan hatadır.

YanlışDoğru cevap: E — "sınav bitince" belirtili nesnedir.

"sınav bitince" yükleme 'ne zaman' sorusunun karşılığı olan bir zarf tümlecidir (zaman anlamlı yan cümle), nesne değildir. Nesne '-i/-ı hâli veya yalın hâlde' yükleme 'neyi/kimi/ne' sorusuyla bağlanır. Diğer öge çözümlemeleri doğrudur.

'Ne zaman' sorusuna cevap veren yan cümleler zarf tümlecidir; nesne ile karıştırılmamalıdır.

YanlışDoğru cevap: C — "Aynı lokantada" dolaylı tümleçtir.

'Nerede yerdi?' sorusunun yanıtı 'aynı lokantada' olduğundan bu söz dolaylı tümleçtir (C doğru). 'Akşam yemeğini' belirtme eki aldığından belirtili nesnedir (A yanlış). 'Her gün' zaman bildiren zarf tümlecidir (B yanlış). 'Yalnız başına' durum zarfıdır (D yanlış). Yüklem 'yerdi'dir (E yanlış).

Öğrenci 'nerede' sorusuna yanıt veren dolaylı tümleç ile 'ne zaman' sorusuna yanıt veren zarf tümlecini ve belirtili/belirtisiz nesneyi karıştırır.

YanlışDoğru cevap: D — 'otobüsü' → dolaylı tümleç

Yüklem 'bekledi'dir. 'Neyi bekledi?' sorusunun yanıtı 'otobüsü' olduğundan bu öge belirtili NESNEDİR, dolaylı tümleç değildir; dolayısıyla D yanlış çözümlemedir. 'Yorgun işçiler' özne (kim bekledi), 'akşam saatlerinde' zaman bildiren zarf tümleci, 'durağın önünde' yer/yön bildiren (nerede) dolaylı tümleçtir. Yanlış eşleştirme D seçeneğidir.

Öğrenci 'otobüsü'nü hâl ekli görüp dolaylı tümleç sanır; oysa '-i' belirtme hâl eki alan ve 'neyi?' sorusuna yanıt veren öge belirtili nesnedir.

YanlışDoğru cevap: E — 'Sabahları' sözü dolaylı tümleçtir.

'Sabahları', yükleme 'ne zaman?' sorusunun yanıtı olduğundan zarf tümlecidir; dolaylı tümleç değildir (dolaylı tümleç -e/-de/-den ekleriyle yer-yön bildirir ve 'neye, nerede, neden?' sorularına yanıt verir). Bu yüzden E söylenemez. Yüklem 'budardı' çekimli fiildir (A doğru); 'bahçedeki ağaçları' belirtme eki (-ı) aldığından belirtili nesnedir (B doğru); 'büyük bir özenle' 'nasıl budardı?' sorusuna yanıt veren zarf tümlecidir (C doğru); sıfat-fiil öbeğiyle genişletilmiş 'Sabahları erkenden kalkan babam' öznedir (D doğru).

'-ları' ekini görüp sözcüğü dolaylı tümleç/nesne sanmak; oysa zaman anlamı katan sözcük öbeği çekim ekine bakılmaksızın zarf tümlecidir.

YanlışDoğru cevap: A — Özne / belirtili nesne / dolaylı tümleç / zarf tümleci / yüklem

'Şair' öznedir; 'en güzel şiirini' -i (belirtme) hâli aldığı için belirtili nesnedir; 'o eski deftere' -e hâliyle 'nereye?' sorusuna cevap verip dolaylı tümleçtir; 'yıllar önce' zaman anlamıyla zarf tümlecidir; 'yazmış' yüklemdir. Doğru diziliş A'dadır. B, -i ekli 'şiirini'yi belirtisiz nesne sanır; C, dolaylı tümleç ile zarf tümlecinin sırasını ters verir; D, dolaylı tümleci nesnenin önüne alır; E ise yönelme hâlli 'o eski deftere'yi edat tümleci sanar.

Belirtme eki (-i) alan nesneyi belirtisiz sanmak ve yönelme hâlli yer tamlayıcısını edat tümlecine karıştırmak.

YanlışDoğru cevap: D — Genç oyuncu, ilk filmiyle bir anda <u>göze</u> girdi.

D'deki 'göze' sözcüğü yönelme (-e) eki taşısa da tek başına bir öge değildir; 'göze girmek' (beğenilmek) deyiminin parçası olarak YÜKLEME dâhildir, bu yüzden dolaylı tümleç sayılmaz. A'da 'hana' (nereye), B'de 'annesine' (neye/kime), C'de 'öğrenciye' (kime), E'de 'salona' (nereye) yönelme hâliyle gerçek bir yer/yönelim tamlayıcısı, yani dolaylı tümleçtir. Ölçüt ekin varlığı değil, -e ekli sözün deyimleşip yükleme katılıp katılmadığıdır.

-e hâli taşıyan her sözü otomatik dolaylı tümleç saymak; deyimin parçası olan yönelme hâlli sözü ayrı bir öge sanmak.

YanlışDoğru cevap: E — Cümlede dolaylı tümleç görevinde bir öge vardır.

Cümlede yönelme/bulunma/çıkma hâliyle 'nereye/nerede/nereden' sorusuna cevap veren bir yer tamlayıcısı YOKTUR; dolayısıyla dolaylı tümleç bulunmaz ve E yanlıştır. 'Çaldı' çekimli fiil yüklemdir (A doğru); 'kapımı' iyelik+belirtme ekli belirtili nesnedir (B doğru); 'geçen hafta' ile 'hiç beklemediğim bir anda' zaman bildiren zarf tümleçleridir (C doğru); 'yıllardır görmediğim o eski dostum' öznedir (D doğru).

'Kapımı' sözündeki iyelik+yükleme ekini yer tamlayıcısı sanıp cümlede olmayan bir dolaylı tümleç aramak.

YanlışDoğru cevap: C — Komşuların en yardımseveri, yıllarca o yaşlı adamdı.

A, B, D ve E'nin yüklemi çekimli bir FİİLDİR: 'küplere bindi' ve 'göz doldurdu' deyimleşmiş de olsa fiil yüklemidir, 'yazdı' ve 'koşturdu' tek sözcüklük fiillerdir; bu dört cümle fiil cümlesidir. C'de ise yüklem 'o yaşlı adamdı', ek fiille (-y-dı) çekimlenmiş bir İSİM (ad) yüklemidir; dolayısıyla C bir isim cümlesidir ve yüklem türü bakımından ötekilerden ayrılır.

Deyimleşmiş fiil yüklemini isim sanmak ya da ek fiille kurulan isim yüklemini fiil yüklemiyle karıştırmak.

YanlışDoğru cevap: A — Yolcular biletlerini sabırla gişede bekledi.

Örnek cümle: 'Öğrenciler' (özne) / 'sınav sonuçlarını' (belirtili nesne) / 'merakla' (durum/zarf tümleci) / 'panoda' (dolaylı tümleç) / 'aradı' (yüklem). A aynı dizilişi taşır: 'Yolcular' (özne) / 'biletlerini' (belirtili nesne) / 'sabırla' (zarf tümleci) / 'gişede' (dolaylı tümleç) / 'bekledi' (yüklem). B'de belirtisiz nesne ('top') ve farklı sıra, C'de dolaylı tümleç başta ve belirtisiz nesne, D'de dolaylı tümleç hiç yok, E'de öge sırası ('komşusuna' önce, 'haberi' sonra) farklıdır.

Belirtili/belirtisiz nesne ayrımını ve öge sırasını göz ardı ederek yalnızca öge sayısına bakmak.

YanlışDoğru cevap: C — Özneyi açıklayan ara sözdür.

Söz öbeği 'annem' öznesini açıklayan bir ARA SÖZDÜR; ara söz kendi başına bağımsız bir öge olmayıp açıkladığı ögenin (burada özne) niteliğindedir. Bu yüzden C doğrudur. Öbek cümleden çıkarıldığında yapı bozulmaz ve 'kim ayrıldı?' sorusunun cevabı yine 'annem' olur; dolayısıyla A, B, D ve E yanlıştır.

Ara sözü müstakil bir öge (çoğunlukla nesne ya da zarf tümleci) sanmak.

YanlışDoğru cevap: B — Masanın üstünde birkaç eski mektup duruyordu.

B'de fiil 'duruyordu' geçişsizdir; 'ne duruyordu?' sorusunun cevabı 'birkaç eski mektup', oluşu üstlenen ögedir, yani ÖZNEDİR (geçişsiz fiil nesne alamaz). A 'ne yazıyorum?→şiir' belirtisiz nesne, C 'neyi uçurdu?→kiremitleri' belirtili nesne, D 'ne yaptı?→uçurtma' belirtisiz nesne, E 'neyi kesti?→kumaşı' belirtili nesnedir. Geçişsiz fiilde 'ne' sorusunun cevabı daima öznedir.

'Ne' sorusunun cevabını her zaman nesne saymak; fiilin geçişli/geçişsiz oluşunu denetlememek.

YanlışDoğru cevap: E — Dolaylı tümleç — 'kime uzattı?'

'Annesine' sözcüğü yönelme (-e) hâli ekini almış ve yükleme 'kime uzattı?' sorusuyla bulunmuştur; bu nedenle DOLAYLI TÜMLEÇTİR (E). Belirtili nesne 'neyi?' sorusuna cevap veren 'çiçekleri'dir; 'annesine' -i hâli almadığından nesne, 'nasıl/ne ile' anlamı taşımadığından zarf ya da edat tümleci, işi yapan olmadığından özne olamaz.

Yönelme hâlindeki sözü cümlenin nesnesiyle karıştırmak.

YanlışDoğru cevap: E — Bu zorlu sınavı kazanmak için aylarca çalıştı.

E'de 'bu zorlu sınavı kazanmak için' öbeği 'için' edatıyla kurulmuş ve yükleme 'niçin/ne için çalıştı?' sorusuna cevap veren EDAT (İLGEÇ) TÜMLECİDİR. B'deki 'akşama doğru' ve C'deki 'sabahtan beri' de edatla ('doğru', 'beri') kuruludur ama ZAMAN bildirdikleri için zarf tümlecidir; edat öbeği her zaman edat tümleci olmaz. A'da 'dikkatle' durum zarfı, D'de 'yatağına' dolaylı tümleç ve 'hâlsizce' zarf tümlecidir. Tek edat tümleci E'dedir.

Her edat öbeğini edat tümleci sanmak; oysa zaman/ölçü bildiren edat öbekleri zarf tümlecidir.

YanlışDoğru cevap: A — 'Kapı' sözde öznedir; fiil edilgen olduğu için işi yapan belli değildir.

Yüklem 'açıldı' fiilinde -ıl edilgenlik eki vardır; 'kapıyı (birisi) açtı' cümlesinde nesne olan 'kapı', edilgen çatıda öznenin yerini tuttuğu için SÖZDE ÖZNEDİR (A). İşi kimin/neyin yaptığı belirsizdir. 'Sert bir rüzgârla' vasıta/edat tümlecidir, özne olamaz; cümlede özne görevinde öge de vardır. Bu nedenle B, C, D ve E yanlıştır.

Edilgen fiildeki 'ne/kim' cevabını gerçek özne sanmak.

YanlışDoğru cevap: D — Dolaylı tümleç

Cümlede yönelme/bulunma/çıkma hâliyle 'nereye/nerede/nereden' sorusuna cevap veren bir yer tamlayıcısı YOKTUR; bu yüzden dolaylı tümleç bulunmaz (D). 'Dedem' özne (C var), 'o memleket türkülerini' belirtili nesne (A var), 'hâlâ / akşamları / alçak sesle' zaman ve durum bildiren zarf tümleçleri (B var), 'mırıldanır' yüklemdir (E var). 'Gençliğinde' ve 'akşamları' bulunma hâli ekli olsa da zaman bildirdikleri için dolaylı tümleç değil zarf tümlecidir.

'Gençliğinde/akşamları' gibi bulunma hâli ekli zaman sözlerini dolaylı tümleç saymak.

YanlışDoğru cevap: B — Yüklem, ek fiille çekimlenmiş bir isim öbeğidir ('en sevilen insanıydı').

'En sevilen insanıydı', bir isim öbeğinin ek fiilin görülen geçmiş zamanıyla (-y-dı) çekimlenmesiyle oluşmuş İSİM (ad) yüklemidir; bu nedenle B doğrudur. Cümlede çekimli bir fiil bulunmadığından A yanlıştır; 'yıllardır' zaman zarfı, 'öğretmenimiz' öznedir ve yüklem elbette vardır.

Yüklemin yalnızca fiil olabileceğini düşünüp ek fiille kurulan isim yüklemini gözden kaçırmak.

YanlışDoğru cevap: D — Bahçedeki bütün çiçekler, sabaha karşı bol bol sulandı.

D'de 'sulandı' (sula-n-) edilgen çatılıdır; işi yapan belli değildir ve 'çiçekleri (birileri) suladı' cümlesindeki nesne edilgen yapıda öznenin yerine geçtiği için SÖZDE ÖZNEDİR. A'daki 'ısındı' ile C'deki 'uzandı' -n eki alsa da DÖNÜŞLÜ/geçişsizdir; işi öznenin kendisi yaptığı için 'sporcu' ve 'adam' GERÇEK öznedir (çeldirici). B ve E etken çatılı olup gerçek özne ve belirtili nesne ('eteği', 'yüzünü') içerir. Tek sözde özne D'dedir.

-n/-l eki taşıyan her fiili edilgen sanıp dönüşlü/geçişsiz fiillerin gerçek öznesini sözde özne saymak.

YanlışDoğru cevap: C — 'Son anda' — zarf tümleci

Kurallı (yüklemi sonda olan) cümlede vurgu, yükleme EN YAKIN ögededir. Yüklem 'bitirdi'nin hemen önündeki öge 'son anda' olup zaman/durum bildiren zarf tümlecidir; bu yüzden C doğrudur. 'Ödevini' nesnedir ama vurgulu konumda değildir, 'dün gece' daha geridedir, 'bitirdi' yüklemin kendisi olduğu için vurgulanan öge sayılmaz, gizli özne de vurgu konumunda değildir.

Vurgunun her zaman öznede ya da nesnede olduğunu sanmak; oysa kurallı cümlede vurgu yükleme en yakın ögededir.

YanlışDoğru cevap: B — Dolaylı tümleç

'Evine' sözcüğü yönelme (-e) hâli ekini almış ve yükleme 'nereye gitti?' sorusuna cevap vererek yer/yön bildirdiği için DOLAYLI TÜMLEÇTİR (B). 'Akşam olunca' ve 'koşa koşa' zaman/durum bildiren zarf tümleçleridir; 'evine' -i hâli almadığından nesne, işi yapan olmadığından özne, edatla kurulmadığından edat tümleci olamaz.

Yönelme hâlindeki yer sözünü zarf tümleci sanmak.