KPSS Sözcükte Yapı — Çözümlü Sorular

YanlışDoğru cevap: B — Bu sabah gözlüğümü evde unuttum.

A “göz-lük-çü”, C “kış-ın” (zarf yapan yapım eki), D “söz-cük” ve E “tuz-luk” sözcükleri bir yapım eki alarak TÜREMİŞ olmuştur. B'deki “gözlüğümü” ise “gözlük” gövdesine yalnızca iyelik (-üm) ve belirtme (-ü) ÇEKİM ekleri almış; yeni bir sözcük türetilmemiştir. Çekim eki yapıyı türemiş yapmadığından yapıca farklı olan B'dir.

Öğrenci iyelik/durum eki alan uzun sözcükleri “türemiş” sanır; oysa yalnızca çekim eki eklemek yapıyı değiştirmez, türemişlik için yapım eki gerekir.

YanlışDoğru cevap: C — Gözlükçü, kırılan çerçeveyi kısa sürede değiştirdi.

A 'akşamüstü', B 'bilgisayar', D 'ateşkes', E 'bağ bozumu' birleşik yapılı sözcüklerdir. C'deki 'gözlükçü' ise 'göz' köküne '-lük' ve '-çü' yapım ekleri gelmesiyle oluşmuş türemiş bir sözcüktür; bu yönüyle diğerlerinden farklıdır.

Türemiş sözcük köke yapım eki gelmesiyle; birleşik sözcük ise en az iki sözcüğün kaynaşmasıyla oluşur.

YanlışDoğru cevap: C — gözlükçü

A (gece+kondu), B (yıl+başı), D (hanım+eli) ve E (imam+bayıldı) iki sözcüğün kaynaşmasıyla oluşmuş birleşik sözcüklerdir. C’deki “gözlükçü” ise “göz” köküne getirilen yapım ekleriyle (göz-lük-çü) oluşmuş türemiş sözcüktür. Bu yönüyle C, diğerlerinden ayrılır. Güçlük, birleşiklerin bir bölümünün (imambayıldı, hanımeli) anlamca kaynaşmış olmasıdır.

Türemiş bir sözcükteki eklerin çokluğu, öğrenciyi onu ‘birleşik’ sanmaya iter; oysa birleşiklik iki kök/sözcüğün birleşmesini gerektirir.

YanlışDoğru cevap: E — Onun bu DAVRANIŞI kimseyi şaşırtmadı.

A, B, C, D'deki sözcükler bir ada '-sız/-siz' olumsuzluk yapım eki getirilerek türemiştir: 'görgü-süz', 'başarı-sız', 'su-suz', 'ses-siz'. E'deki 'davranış-ı' ise 'davran-' fiil köküne '-ış' yapım eki gelerek türemiş, ardından '-ı' iyelik eki almıştır; kök türü (fiil) ve kullanılan yapım eki bakımından ötekilerden (isim + -sız) farklıdır. Farklı yapıdaki sözcük E'dir.

Öğrenci beşinin de türemiş olduğunu görüp ayrım yapamaz; oysa dördü 'isim+(-sız)' iken E, 'fiil+(-ış)' yapısıyla tür bakımından ayrılır.

YanlışDoğru cevap: C — Öğretmen masaya yığılan «kitapları» tek tek inceledi.

"Kitapları" = kitap (kök) + -lar (çokluk) + -ı (belirtme); yalnızca çekim eki aldığı için yapıca basittir. "Sevgi" (sev-gi), "gözlükçü" (göz-lük-çü), "yazar" (yaz-ar), "saksılık" (saksı-lık) ise yapım ekiyle türemiştir.

Çokluk ve hâl gibi çekim ekleri sözcüğü türemiş yapmaz; türemişlik ölçütü yapım ekidir.

YanlışDoğru cevap: B — Küçük çocuk bir türlü «arabadan» inmek istemedi.

"Arabadan" = araba (kök) + -dan (ayrılma hâli); yalnızca çekim eki almış, gövdesi türetilmemiştir; bu yüzden basittir. "Bilgi" (bil-gi), "gözcü" (göz-cü), "yazar" (yaz-ar), "tuzluk" (tuz-luk) yapım ekiyle türetilmiş gövdelerdir; üzerlerine çekim eki gelmesi onları basit yapmaz.

Sözcüğün yapısı çekim ekine göre değil, gövdesinin yapım eki alıp almadığına göre belirlenir.

YanlışDoğru cevap: E — Toprağı kuruyan çiçeği «tuzluğa» değil saksıya taşıdı.

"Tuzluğa" = tuz (kök) + -luk (yapım eki) + -a (yönelme hâli); yapım eki içeren tek sözcüktür. "Evlerin" (-ler, -in), "kalemi" (-i), "okula" (-a), "defterde" (-de) yalnızca çekim eki almıştır.

İyelik, çokluk ve hâl ekleri çekim ekidir; sözcüğe yeni anlam/gövde katmaz.

YanlışDoğru cevap: A — Duvara astığı «yazısını» herkes beğenmişti.

"Yazısını" sözcüğünün kökü "yaz-" fiilidir (yaz-dı denebilir). "Göz, taş, su, ev" ise isim köküdür; bunlara fiil çekim eki getirilemez ("göz-dü" olmaz).

Kökün türü, köke fiil çekim eki (görülen geçmiş -dı vb.) gelip gelmediğiyle sınanır.

YanlışDoğru cevap: E — Bahçe duvarını «hanımeli» sarmıştı.

"Hanımeli" (hanım + el + i) iki sözcüğün bir bitki adı olarak kaynaşmasıyla oluşmuş birleşik sözcüktür. "Kalemlik" (kalem-lik), "yolcu" (yol-cu), "sevinç" (sevin-ç), "uçak" (uç-ak) ise yapım ekiyle türemiştir.

Bir sözcüğün türemiş mi birleşik mi olduğu, gövdesinin ek mi yoksa başka bir sözcük mü içerdiğine bakılarak ayırt edilir.

YanlışDoğru cevap: D — Yapım ekleri her zaman sözcüğün en sonunda yer alır.

Yanlış yargı D'dir: yapım ekleri köke yakın bulunur; sözcüğün en sonunda genellikle çekim ekleri yer alır (göz-lük-çü-ler-in). A, B, C, E doğru genellemelerdir.

Türkçede sıralama kök + yapım ekleri + çekim ekleri biçimindedir; yapım eki sona değil, gövdenin içine yerleşir.

YanlışDoğru cevap: D — Semtteki «gözlükçüleri» bir bir dolaştı.

"Gözlükçüleri" = göz (kök) + -lük + -çü (yapım ekleri) + -ler + -i (çekim ekleri); hem yapım hem çekim eki içerir. "Evleri" ve "kalemlerin" yalnızca çekim, "sudan" yalnızca çekim, "kitap" ise eksizdir.

Bir sözcükte yapım ekinin varlığı için gövdenin türetilmiş olması, çekim ekinin varlığı için sonda hâl/iyelik/çokluk eki bulunması aranır.

YanlışDoğru cevap: C — Ödevlerini artık «bilgisayar» başında yapıyordu.

"Bilgisayar" (bilgi + say-ar) iki sözcüğün birleşmesiyle oluşan birleşik sözcüktür. "Sevgi" (sev-gi), "yolcu" (yol-cu), "gözlükçü" (göz-lük-çü), "kalemlik" (kalem-lik) ise yapım ekiyle türemiştir.

Türemiş sözcük tek gövde + yapım ekinden; birleşik sözcük ise iki ayrı sözcüğün kaynaşmasından oluşur.

YanlışDoğru cevap: B — Serin sabahta göle girip uzun uzun «yüz»dü.

B'de "yüz-" suda ilerlemek anlamındaki fiil köküdür ("yüz-dü"). Öteki cümlelerde "yüz" sayı bildiren isim köküdür. Yazılışları aynı, türleri ve anlamları farklı olduğundan eş seslidir.

Eş sesli (sesteş) köklerin biri isim, diğeri fiil olabilir; ayrım anlam ve fiil çekim eki alıp almamayla yapılır.

YanlışDoğru cevap: C — gözlük (göz-lük)

"Gözlük", isim olan "göz" kökünden "-lük" ekiyle türetilmiştir (isimden isim). Diğerlerinde kök fiildir: bil-, sevin-, yaz-, gör-; bunlar fiilden isim yapmıştır.

Bir yapım ekinin türü, eklendiği kökün fiil mi isim mi olduğuna göre belirlenir; aynı görünen türetme farklı köklerde farklı sınıflanır.

YanlışDoğru cevap: A — İsimden fiil

"Su" isim kökünden "-la-" ekiyle "sula-" fiili türetilmiştir; bu, isimden fiil yapan bir yapım ekidir.

İsimden fiil türeten ekler (-la-, -lan-, -laş-) gövdeyi fiil hâline getirir; sonuç sözcüğe fiil çekim eki gelebilmesiyle sınanır.

YanlışDoğru cevap: B — gözlükçü (göz-lük-çü)

"Gözlükçü"de göz köküne -lük ve -çü olmak üzere iki yapım eki art arda gelmiştir. "Tuzluk" ve "kalemlik" tek yapım eki almıştır; "sevgiler" ve "yolcular" bir yapım (-gi/-cu) bir de çekim eki (-ler/-lar) içerir.

Bir sözcükte birden çok yapım eki bulunabilir; çokluk eki (-ler/-lar) ise yapım değil çekim ekidir.

YanlışDoğru cevap: A — -lık (kömür-lük)

"-lık" yeni sözcük türeten bir yapım ekidir; çekim eki değildir. "-ler" (çokluk), "-den" (ayrılma), "-i" (belirtme), "-in" (ilgi) ise çekim ekleridir.

Çekim ekleri sözcüğün türünü değiştirmeden görev yükler; yapım ekleri ise yeni bir sözcük türetir.

YanlışDoğru cevap: D — hanımeli (hanım + eli)

"Hanımeli", sözcükler birleşirken hiçbir ses düşmesi ya da değişmesi yaşanmadan oluşmuştur. Ötekilerde ünlü düşmesi vardır: kahve>kahv-, kayın>kayn-, cuma+ertesi ve pazar+ertesi'nde ünlü kaynaşması/düşmesi görülür.

Bazı birleşik sözcükler kaynaşırken ses olayına uğrar; ancak her birleşik sözcükte ses olayı bulunmak zorunda değildir.

YanlışDoğru cevap: C — 4

Sözcük: ev (kök) + -cik (yapım) + -ler (çokluk, çekim) + -imiz (iyelik, çekim) + -den (ayrılma, çekim) = 4 ek. Bunların biri yapım, üçü çekim ekidir.

İyelik eki -imiz tek bir çekim ekidir; ekleri sayarken çokluk, iyelik ve hâl eklerinin her biri ayrı ayrı hesaba katılır.