KPSS Ses Olayları — Çözümlü Sorular

YanlışDoğru cevap: E — Nakdi ödemeyi kasada yaptı.

E'deki “nakdi” sözcüğü “nakit” kökünden gelir: “-i” eki gelince ikinci hecedeki dar ünlü düşer (nakit → nakti = ÜNLÜ DÜŞMESİ) ve kök sonundaki sert “t” ünsüzü “d”ye dönüşür (nakti → nakdi = ÜNSÜZ YUMUŞAMASI). Böylece iki ses olayı bir aradadır. A “örnek”, B “sözü”, C “emri” (yalnızca ünlü düşmesi), D “sözünü” seçeneklerinde iki olay birlikte bulunmaz.

Öğrenci bir sözcükte yalnızca tek ses olayı arar; “nakit → nakdi” gibi örneklerde ünlü düşmesi ile ünsüz yumuşamasının aynı anda gerçekleşebileceğini gözden kaçırır.

YanlışDoğru cevap: B — burun → burnu

"ağız → ağzı"nda ikinci hecedeki dar ünlü düşmüştür (ünlü/hece düşmesi). Aynı olay "burun → burnu"nda görülür (u düşer). A, D ve E'de ünsüz yumuşaması (p>b, k>ğ), C'de ise ünsüz yumuşaması (k>g) vardır. Ünlü düşmesi yalnızca B'de bulunur.

Ünlü düşmesi ile ünsüz yumuşaması karıştırılır; ekle birlikte ünlünün mü ünsüzün mü değiştiğine bakılmalıdır.

YanlışDoğru cevap: D — kitapçığı

‘kitapçığı’ sözcüğü ‘kitap + çık + ı’ biçiminde çözümlenir. ‘kitap’ sert ünsüzle (p) bittiğinden ‘-cık’ eki ‘-çık’ olur; bu ünsüz benzeşmesidir. Ardından ‘kitapçık’ sözcüğüne ünlüyle başlayan ‘-ı’ eki gelince sondaki ‘k’ ünsüzü ‘ğ’ye dönüşür (kitapçığı); bu da ünsüz yumuşamasıdır. Böylece iki olay bir aradadır. Diğerlerinde yalnızca benzeşme (A, C) ya da yumuşama görülmez.

Bir sözcükte birden çok ses olayı bulunabilir; yalnızca ekin sertleşmesine bakıp sözcük sonundaki yumuşamayı gözden kaçırmak yanlıştır.

YanlışDoğru cevap: C — sözcüğü (söz-cük-ü)

Örnekte '-yor' ekinin geniş ünlüyü daraltması (ünlü daralması) vardır. A, B, D, E seçeneklerinin tümünde '-yor' ekinden önceki a/e ünlüsü ı/i/u'ya daralmıştır (ünlü daralması). C'de ise 'sözcük' + 'ü' birleşiminde ünlü daralması yoktur; ünsüz yumuşaması (k→ğ) görülür, farklı bir ses olayıdır.

Öğrenci tüm seçenekleri '-yor' ekiyle ilişkilendirip ünlü daralması sanır; oysa 'sözcüğü'nde ünsüz yumuşaması vardır.

YanlışDoğru cevap: C — affı (af + ı)

A (burun→burnu), B (şehir→şehri), D (ağız→ağzı) ve E (beyin→beyni) örneklerinde, ünlüyle başlayan ek geldiğinde sözcüğün ikinci hecesindeki dar ünlü düşer; bu olay ünlü düşmesidir (orta hece ünlüsünün düşmesi). C'de ise "af" sözcüğü ek alınca sonundaki ünsüz ikizleşir (af→affı); bu olay ünsüz türemesidir (ikizleşme). Dolayısıyla farklı ses olayı C'de görülür.

Ünlü düşmesi (burun→burnu) ile ünsüz türemesi (af→affı) farklı olaylardır. Öğrenci her ikisini de "ekleme sırasında değişim" diye aynı kefeye koyabilir; oysa birinde ünlü düşer, diğerinde ünsüz çiftlenir.

YanlışDoğru cevap: C — Ünlü daralması

Cümlede ünlü düşmesi ('şehir→şehr-in', 'oğul→oğl-u'), ünsüz sertleşmesi ('kitap+cı→kitapçı'), ünsüz yumuşaması ('kitap→kitab-ı', 'aradık→aradığı'), kaynaştırma ünsüzü ('kitapçı-s-ı-n-da') vardır. Ancak -yor eki ya da de-/ye- fiili bulunmadığından ünlü daralması yoktur; bu yüzden cevap C'dir.

Öğrenci -acak/-dığı gibi ekleri görünce ünlü daralması sanır; daralma yalnızca -yor ile ve de-/ye- fiillerinde olur.

YanlışDoğru cevap: E — Bu kitabı sana veriyorum.

A (burun→burnu), B (şehir→şehrin), C (alın→alnında), D (gönül→gönlümce) cümlelerinde ikinci hecedeki dar ünlünün düştüğü ÜNLÜ DÜŞMESİ vardır. E'de ise 'kitap→kitabı' ünlüyle başlayan ek nedeniyle p→b ÜNSÜZ YUMUŞAMASI görülür; ünlü düşmesi yoktur. Bu nedenle cevap E'dir.

Öğrenci 'kitabı'daki değişimi de bir ünlü kaybı sanabilir; oysa burada ünlü düşmez, yalnızca son ünsüz yumuşar.

YanlışDoğru cevap: C — 3

Ulama, ünsüzle biten kelimeden sonra ünlüyle başlayan kelime gelince (arada noktalama yoksa) yapılır. Uygun sınırlar: 'bir akşamüstü' (bir → a), 'yürürken eski' (yürürken → e) ve 'bir arkadaşımı' (bir → a). Diğer sınırlar ya iki tarafı ünsüz ('gün bir') ya da sonraki kelime ünsüzle başladığı için ('arkadaşımı gördüm') ulanamaz. Toplam 3 kez ulama yapılır; cevap C'dir.

Öğrenci ünlü-ünsüz koşulunu denetlemeden her kelime arasında ulama sayar.

YanlışDoğru cevap: A — hukuku

'hukuk' k ile bitip ünlüyle başlayan ek aldığından yumuşama beklenir; ancak yabancı (Arapça) kökenli olduğu için yumuşamaz: 'hukuku' (hukuğu değil). B (ç→c), C (t→d), D (t→d), E (k→ğ) sözcüklerinde yumuşama düzenli gerçekleşmiştir. İstisna A'dır.

Öğrenci p/ç/t/k ile biten her sözcükte ünlü önünde mutlaka yumuşama olur sanır; tek heceli ve yabancı kökenli birçok sözcük yumuşamaz.

YanlışDoğru cevap: B — koştuk

'seçti' (seç-di → seçti) sözcüğünde, sert ünsüz 'ç'den sonra gelen -di ekinin 'd'si 't'ye dönüşmüştür; bu ÜNSÜZ SERTLEŞMESİdir. 'koştuk' (koş-dık → koştuk) da aynı olayı taşır: sert 'ş'den sonra -dık eki -tık olur. A (gel-ince), C (sev-gi, 'v' sert değil), D (yol-da, 'l' sert değil), E (gör-dü, 'r' sert değil) sözcüklerinde sertleşme koşulu yoktur. Cevap B'dir.

Öğrenci -dı/-di ve -dık/-dik eklerindeki sertleşmeyi fark etmez, sadece -de/-da bulunma ekinde arar.

YanlışDoğru cevap: A — Şehrin en yüksek ağacına tırmandı.

A'da 'şehir→şehr-in' ÜNLÜ DÜŞMESİ ile 'ağaç→ağac-ına' ÜNSÜZ YUMUŞAMASI birlikte bulunur. B (burun→burnu) yalnızca düşme, C (kitap→kitabı) yalnızca yumuşama, D (oğul→oğlu) yalnızca düşme, E (gönül→gönlü) yalnızca düşme içerir. İki olayı birlikte veren A'dır.

Öğrenci tek cümlede yalnızca bir ses olayı arar, birden fazla olayın birlikte olabileceğini gözden kaçırır.

YanlışDoğru cevap: C — 3

Sertleşme, sert ünsüzle biten köke gelen c/d/g'li ekin ç/t/k olmasıdır. 'simitçi' (simit+ci→simitçi), 'sokakta' (sokak+da→sokakta), 'sattı' (sat-dı→sattı) olmak üzere 3 sözcükte sertleşme vardır. 'akşamüstü', 'gençlere' (ek c/d/g ile başlamaz), 'taze' ve 'simit'te bu olay yoktur. Cevap C'dir.

Öğrenci ekin sertleşmiş yazımını (–ta, –tı, –çi) görünce olayı fark etmez, sadece yumuşak yazılışı arar.

YanlışDoğru cevap: D — ikişer

A, B, C, E'deki 's' kaynaştırma ünsüzü, 3. tekil kişi iyelik ekinden (-ı/-i/-u/-ü) önce iki ünlü arasına girmiştir (kapı-s-ı, araba-s-ı, bahçe-s-i, sürü-s-ü). D'deki 'ikişer' sözcüğünde ise kaynaştırma ünsüzü 'ş'dir ve yalnızca üleştirme sayı sıfatı ekinden (iki-ş-er) önce kullanılır. Görev/ek farklı olduğu için D ayrılır.

Öğrenci tüm kaynaştırma ünsüzlerini aynı sayar; 'ş' yalnızca üleştirmede, 's' yalnızca 3. tekil iyelikte görülür.

YanlışDoğru cevap: D — başlayan

Ünlü daralması, a/e ile biten fiilin -yor ekiyle ya da de-/ye- fiillerinin -y kaynaştırıcısıyla dar ünlüye dönüşmesidir. A (de-yor→diyor), B (ye-ecek→yiyecek), C (atla-yor→atlıyor), E (izle-yor→izliyor) daralmadır. D 'başlayan' (başla-y-an) -yor eki almadığından ve fiil de-/ye- olmadığından daralmaz; doğru yazım 'başlıyan' değil 'başlayan'dır. Cevap D'dir.

Öğrenci -y kaynaştırıcısı gören her a/e'li fiilde daralma sanır; daralma yalnızca -yor ile ve de-/ye- fiillerinde olur.

YanlışDoğru cevap: E — Sınavda ikinci şıkkı işaretledi.

'şık' sözcüğü aslında çift ünsüzlüdür (şıkk-); ünlüyle başlayan ek alınca kaybolan ünsüz yeniden ortaya çıkar: şık→şıkkı. Bu ÜNSÜZ TÜREMESİdir. A'da olay yok, B'de yumuşama/düşme yok, C ve D'de düz ekleşme (yol+un, deniz+in) vardır; türeme yalnızca E'dedir.

Öğrenci 'şıkkı, hakkı, affı' gibi çift ünsüzleri sadece yazım kuralı sanır; bunlar ünsüz türemesi ses olayıdır.

YanlışDoğru cevap: B — Ünlü türemesi

'sapasağlam' pekiştirmeli bir sözcüktür; 'sap' ve 'sağlam' arasına 'a' ünlüsü girmiştir (sap-a-sağlam). Bu ÜNLÜ TÜREMESİdir. Ünlü düşmesinde tam tersine bir ünlü kaybolur; burada ünlü eklenmiştir. Diğer olaylar bu sözcükte görülmez.

Öğrenci pekiştirmedeki fazladan ünlüyü 'düşme' zanneder; oysa burada ünlü ekleniyor, düşmüyor.

YanlışDoğru cevap: C — Ünlü düşmesi ve ünsüz sertleşmesi

'hapsetti' = 'hapis' + 'etti' birleşiminde önce 'hapis'in ikinci hecesindeki dar ünlü düşer (hapis→haps-), ÜNLÜ DÜŞMESİ olur. Ardından 'et-di→etti' biçiminde, sert 't'den sonra gelen -di ekinin -ti olması ÜNSÜZ SERTLEŞMESİdir. İki olay birlikte bulunur; cevap C'dir.

Öğrenci 'hapset-, hisset-, sabret-' gibi birleşiklerdeki ünlü düşmesini fark etmez, olayı tek bir başlığa indirger.

YanlışDoğru cevap: B — ağzı — burnu

'ağzı' (ağız→ağz-ı) ve 'burnu' (burun→burn-u) sözcüklerinin ikisi de ÜNLÜ DÜŞMESİ taşır; ortak olay budur. A'da 'renksiz' düz–'rengi' yumuşama, C'de 'atlıyor' daralma–'kitabı' yumuşama, D'de 'koştu' sertleşme–'arabası' kaynaştırma, E'de 'izliyor' (izle-yor→izliyor) ünlü daralması–'kitabı' ünsüz yumuşaması bulunur; bunlar farklı olaylardır. Cevap B'dir.

Öğrenci sözcükleri tek tek çözümlemeden çiftin 'kulağa benzer gelmesine' göre işaretler.

YanlışDoğru cevap: B — bir elin

Ulama, ünsüzle biten kelimeden sonra ünlüyle başlayan kelime gelince (arada noktalama yoksa) yapılır. 'bir elin'de 'bir' ünsüzle biter, 'elin' ünlüyle başlar: 'bi-re-lin' ulanır. A ve C'de sonraki kelime ünsüzle ('n', 'v') başlar; E'de hem 'var' ünsüzle başlar hem öncesinde virgül vardır; D'de 'iki' ünlüyle biter. Cevap B'dir.

Öğrenci ulamayı 'iki kelimeyi bitişik okuma' sanıp ünlü-ünsüz koşulunu gözden kaçırır.

YanlışDoğru cevap: D — Sokağın başında seni bekliyorum.

D'de 'sokak→sokağ-ın' k→ğ ÜNSÜZ YUMUŞAMASI ile 'bekle-yor→bekliyorum' ÜNLÜ DARALMASI birlikte bulunur. A'da yumuşama var ama 'dinlen-iyor'da kökte a/e daralması yok; B, C, E'de yalnızca yumuşama (bebeği/kucağına, kitabı, çocuğu) vardır, daralma yoktur. İki olayı birlikte veren D'dir.

Öğrenci -yor öncesindeki her ünlüyü daralma sanır; daralma yalnızca kökteki a/e'nin ı/i/u/ü'ye dönüşmesidir.